MENDIMI I PLATONIT DHE ARISTOTELIT PÊR FORMAT LETRARE

Albert Mustafa
Student i studimeve postdiplomike 
Master, Letërsi shqipe

Platoni (427-347 p. e. s)

Filozofi i madh antik Platoni (427-347 p. e. s), emri i të cilit në greqisht do të thotë  i “gjerë”, nxënës i Sokratit dhe mësues i Aristotelit, është një nga filozofët më të gjërë e më origjinalë të antikitetit.
Platoni konsiderohet si një nga filozofët më të mëdhenj e më konsekuentë të të gjitha kohëve. Koncepti I tijfilozofik bazohet mbi idetë, të cilat, sipas tij, janë absulutee të amshueshme. Idetë dhe jo realiteti matrial thoshte Platoni janë të vetmet forma substanciale të botës, kurse  ideja e së mirës është më e larta në mbretërinë e ideve.
Vepra më e plot e Platonit është Shteti (Republika), në të cilën ai ngriti projektin e tij mbi shtetin ideal, të udhëhequr nga filozofët. Vepra tjera janë: Ijonio se Mbi Iliadën, Kritoni, Fedoni, Elozhi I dashurisë ose Simpoziumi, Hipiasi I madh etj.






Aristoteli (384-322 para erës sonë)

Aristoteli (384-322 para erës sonë), nxënës i Platonit dhe mësues i Aleksandrit të Madh, themelues i një shkolle filozofike të quajtur shkolla peripatetike (nga greqishtja peripatetin me shëtit), është filozofi më i madh i antikës dhe njëri nga filozofët  më të mëdhenj të të gjitha kohëve.
Pikëpamjet e tij mbi letërsinë Aristotli i shprehu kryesisht te Poetika, por pjesërisht edhe në vepra të tjera, si Politika, e Retorika etj. Peri poietikës (Mbi artin poetik) ose, thjesht, Poetika, si u quajt më von, Aristoteli e shkroi nga fundi i jetës së (ndërmjet viteve 336-322 p.e. s) nuk është ruajtur në tërësi, por  vetëm  pjesa e parë e saj, e cila i kushtohet kryesisht tragjedisë, kurse pjesa e dytë, që flet për komikën dhe të qeshurit, supozohet se është zhdukur nga inkuzicioni.


MENDIMI I PLATONIT DHE ARISTOTELIT PÊR FORMAT LETRARE

Teoritë, nga filozofia klasike gjermane e këndej, flasin për tri gjini letrare: lirika, epika, dramatika. Këto mendime i hedhin poshtë (nuk pajtohen) Platoni dhe Aristoteli, të cilët flasin për tri mënyra të imitimit, por jo për tri gjinitë.
Aristoteli në veprën e tij “Poetika” thotë se Epopeja, poezia tragjike, komedia, poezia ditirambike dhe pjesa më e madhe e poezisë auletike dhe kitaristike, përgjithësisht, të gjitha janë imitime, po ndryshojnë në mes të tyre në keto tri pika: në mjete, në objektet e në mënyrat e imitimit.
Për Aristotelin ditirambi përfaqëson lirikën, kurse Platoni për shkak të lirikës heq poezinë (letërsinë) nga Republika e tij. Për Platonin, ditirambi përfaqëson mënyrën e pastër narrative. Platoni rrëfim quan trillimin e pastër. Ditirambi ka origjinë nga ritet. Ka qenë këngë kushtuar Dionisit.
Platoni ditirambin e konsideron e pastër narrative
Mikse (e përzier) Homerin, Epopeja
E pastër mimetike Dramaturgjia

Për Platonin nuk është asgjë trillimi (rikrijimi i realitetit), kurse Aristoteli mendon se trillimi imitimi është gjithçka.
Në teorinë antike qe zhvilluar gjerësisht koncepti që letërsia ka përmbajtjen (logos) dhe formën (lexis).
Aristoteli diferenconte format : narrative e lartë, të cilës I përgjigjet epopeja, narrative e ulët- parodia; dramatike e lartë tragjedia dhe dramatike e ulët- komedia.
Aristoteli dhe Platoni
Format përfaqësuese të (rëndësishme)                            Forma jo përfaqësuese          
Epopeja                                                                                       Lirika
Tragjedia
Parodia
Për Aristotelin, poezia është imitim. “Epopeja, poezia tragjike, komedia, poezia ditirambike (…) janë imitime”. Platoni fliste për diegsis-in (imitimi i papërkryer) dhe mimesisi (imitimi I përkryer). Por, më tej, por ky autor përjashton  Imitimin e përkryer, duke nënvizuar se i përkryeri është vet sendi që imitohet. Vepra letrare nuk mund ta jap të vërtetën por vetëm përngjasimin e sendit..
Aristoteli imitimin e mendon si veti të lindur të njeriut. Aristoteli lindjen e poezisë e sheh të lidhur nushtë me dy prirje instiktive të njeriut: prirjen për imitim, që shfaqet që në fëmijëri dhe që e dallon atë, pra njeriun nga “kafshët e tjera” (njeriu, sipas Aristotelit, është një “zoon politikon”, pra “kafshë politike”, në kuptimin qenie njerëzore) dhe prirjen për ritëm dhe harmoni.
Pjesën dërrmuese e Poetikës së Aristoteliti kushtohet tragjedisë si lloj letrar. Për tragjedinë flitet në kapitujt VI, VII, VIII, IX, XII, XIII, XIV, XV, XVII, XVIII, XXIV, XXVI etj. Fillet e tragjedisë  Aristoteli i sheh te këngët ditirambike që këndonin grekët e vjetër  për nder të perendisë së verës, Dionisit (më vonë edhe të zotërave të tjerë).
Duke operiuar gjithnjë me termin e tij të preferuar mimesis (imitim), Aristoteli jep këtë përkufizim për tragjedinë: “Tragjedia, pra, është imitim I një veprimi të rëndësishëm e të përkryer, që ka një madhësi  të caktuar, të dhënë me anë të një të folure të ëmbël  e të përshtatur me çdo pjesë veç, veprim që  shfaqet me anë personash, të cilët veprojnë dhe nuk recitojnë dhe që kryen pastrimin e pasioneve me anë të mëshirës e të frikës”.
Një çështje  tjetër me rëndësi që ngrihet në veprën e Aristotelit është edhe çështja e raportit ndërmjet historisë dhe letërsisë. Një problem tejtër që prek kalimthi Aristoteli te Poetika e tij është edhe problemi i kritikës letrare.
Vazhdo...

Babai i prozës postmoderne amerikane

DONALD BARTHELME (1931-1989)
“Arti nuk është i vështirë, sepse dëshiron të jetë i vështirë, por sepse dëshiron të jetë art”. - D.B.
GAZMEND KRASNIQI

DONALD BARTHELME (1931-1989)

Te vepra është i magjishëm fakti se njëherazi e fton dhe e largon interpretimin, shkruan Barthelme-i te “Mosnjohja”, një libër që do të përmblidhte ese dhe intervista të tij. Ndoshta kjo është një nga arsyet që i shtyn studiuesit të thonë se japin gjeneralitete (parime të përgjithshme), por këto nuk duhet ta frenojnë lexuesin e Barthelme-it: të vetmet kushte paraprake për të vlerësuar këtë prozë janë mendja e hapur dhe prirja e shkuar dhe e ardhme për të qenë njerëzorë. Me fjalë të tjera, megjithëse vepra e përmban nëntekstin filozofik, është e kushtëzuar mjaft që nëse nuk mund ta kuptosh, do ta ndiesh dhe këtu qëndron gjithë çështja.
Barthelme-i mund të quhet shkrimtar i thellësive filozofike. Rrënjët më të thella intelektuale duken se i shtrihen te filozofitë e ekzistencializmit dhe postmodernizmit. Ky afinitet nuk është aq shumë i adresuar drejtpërdrejt si i patundshëm te temat, stili dhe, mbi të gjitha, tekstura e gjithë prozës së Barthelme-it. Mund të thuhet se stili i tij unik, që nuk i rri besnik një qendre, është funksion organik i afërsisë me mendimtarë të tillë si Barthes, Sartre, Foucault dhe Derrida, më tepër sesa një përpjekje e vetëdijshme për t’u ndeshur me dilemat e mëdha filozofike në vetvete.
Shkurtimisht, ekzistencializmi dhe postmodernizmi theksojnë problemet që pasojnë në një botë të shmangur prej normave absolute dhe standardeve intelektuale. Kështu që ato janë përgjigje për mungesën e besimit në Zot (me urdhëresat e tij të padiskutueshme, absolutisht të drejta) dhe dobësimin e autoritetit religjioz. Gjithë vlerat bëhen arbitrare, gjithë pohimet barabar të vërteta dhe të rreme. Rezultati i pashmangshëm psikologjik i kësaj është gjendja konfuze, ambivalenca e errët, terrori, neveria, paniku. Ndonëse janë të paqarta përfundimet pozitive të ekzistencializmit dhe postmodernizmit që Barthelme-i i bëri të vetat, është e kuptueshme që ky kornizim i gjendjes njerëzore bën përshtypje të thellë mbi njeriun dhe prozën e tij.
I famshëm për tregimet, Barthelme-i është novator dhe eksperimentues i papërkulshëm (“me pastërtinë e gjuhës së Kafkës dhe humorin e zymtë të Beckett-it”). Metodat e tij kryesore janë kolazhi dhe pastiche-i, por gjithashtu vuri në përdorim dhe format më tradicionale. Veprat më të hershme varen nga çrregullsia narrative në përshkrimin e jetës së zakonshme (Unë dhe zonjusha Mandible), ndërsa veprat më të vona tërhiqen prej përdorimit të formave më tradicionale në përshkrimin gjithnjë e më shumë të skenarëve të çuditshëm e surealë.
Tregimet e Barthelme-it, krahas “Dreka lakuriqe” të Burroughs-it, paraqesin shkrimet-kolazhe më të mira të gjuhës angleze. Në duart e Barthelme-it teknika bëhet e farefisshme me tipa të “artit të gjetur”, objekte gjoja të mrekullueshme të manipuluara prej koleksionimesh të përditshme, skarcitete dhe hedhurina të gjetura te vjetërsirat, hendeqet dhe dyqanet e antikuarëve. Por kur gjendja ndërmjetëse është gjuha, lënda e parë (prodhimi gjysmë i gatshëm) për këtë tip arti, natyrisht, duhet të nxirret prej klisheve, pamjeve demode dhe artikulimeve të ndërprera. Çka përjeton Donald Barthelme-i si autor postmodern nuk është frika e ndikimit, por kënaqësia e ndikimit në parimin e kolazhit: ku gjëra të pangjashme ngjiten për të krijuar një realitet të ri, i cili mund të përmbajë një koment për realitetin nga ka dalë, si edhe mund të jetë shumë gjëra të tjera. Proza ndërtohet prej gjërash të rastit, duke krijuar një univers që është sajuar prej citatesh të nxjerra nga shumëllojshmëria e ligjërimit – gjuha e njoftimeve dhe gazetave, e librave të artit dhe traktateve, e filozofisë dhe teologjisë, e librave të vjetër dhe miteve, e vizatimeve dhe psikologjisë. Meqë kumtimet e një fakti përplasen me njëri-tjetrin pa ndonjë lidhje të dukshme, krijimet bëhen kryesisht një tekst. Shpesh përdoren parodia dhe ironia, dy forma që e shohin botën të shkëputur nga qenësitë dikur të besuara dhe të marra për të vërteta (tregimi “Në muzeun e Tolstoy-t” fillon me një parodi të psalmeve). Është me interes të thuhet këtu se në kohën kur zhvillon stilin e kolazhit, Barthelme-i drejtonte punën e organizimit të ekspozitave të tilla në Muzeun e Arteve Bashkëkohore të qytetit të tij, Houston.
Ky instalim klasikisht antiletrar i gjuhës do të kthehej në letërsi erudite, për më tepër që prodhimi përfundimtar duhej të ishte i mrekullueshëm dhe elegant, ndonëse ka përbërës vulgarë dhe të shëmtuar, duke e bërë autorin e tyre ironikun e parë amerikan të shekullit XX. Nënteksti filozofik i kolazhit dhe pastiche-it mund të shihet si mbrojtje ndaj “vdekjes së tregimit/romanit”, sjellë prej prozës banale, të pavetëdijshme, shkurt, si talisman kundër kalbësirës.
Duke imituar dhe lidhur së bashku stereotipa proze, klishe gjuhësore dhe rregulla kanonike të shkrimit të prozës, Barthelme-i vë në përdorim ato që mund t’i marrë në mbrojtje, të vetmet teknika të sistemit të tij në një epokë ku kanë shterur fuqitë e letërsisë, ndërkohë bën shaka me këto konvencione – duke realizuar faktin që ato janë konvencione, si dhe përdoren nga autori në mënyrë të përkryer. Një term i zakonshëm për këtë lloj shkrimi të prozës është “metafiksioni”, sepse, sipas shumë kritikëve, veprat e Barthelme-it janë më pak për temat e zakonshme të prozës së pavetëdijshme (njerëz, marrëdhënie njerëzore, shoqëri) sesa për procesin e të shkruarit vetë. Për Barthelme-in suksesi më i madh nuk është nëse tregimi na bie si i vërtetë, por nëse ai (tregimi) na tregon se si vepron.
Donald Barthelme-i vlerësohet se, pothuajse i vetëm, e ka rilindur zhanrin e tregimit të shkurtër dhe e ka bërë një formë të freskët arti. Teknika formale më goditëse e Barthelme-it është manipulimi e literariteti i metaforës apo klishesë, krijimi i fundit të hapur apo situatat qartas të pafiksuara. Nga kjo cilësi e fundit të hapur të veprës – e cila megjithëse gjithmonë fillon me një lidhje logjike jashtëzakonisht të përdorur, çahet dhe zgjerohet në pjesë të veçanta, të lëvizshme – njeriu nuk e ndien që e ka “mbaruar” një tregim të Barthelme-it.
Vepra e Donald Barthelme-it mund të lexohet si një sulm mbi ndërgjegjen false lindur prej burimesh të rreme të informacionit që janë pranuar si një gjë e zakonshme në shoqërinë moderne, të teknologjizuar, urbane. Por kjo është… t’i lexosh tregimet me theks më moralizues nga sa është pasur ndërmend. Për karakterin tipik barthelmian, është larmia e botës që shqipton disfatën, qysh se larmia është formë e shumësisë dhe shenjë e mungesës së saj: sfera e emrave në shenjë, aluzioneve historike, “ngjarjeve të padyshimta” dhe e temave të modës, ekziston në një botë plotësia e së cilës rezulton nga mungesa e ndonjë sensi të fortë hierarkik të vlerave.
Nëse ka një sens optimizmi te vepra e Barthelme-it, kjo nuk rrjedh nga besimi i njohur modernist se arti ofron mundësinë e ikjes nga rrëmuja e botës moderne, apo që arti mund t’i ndryshojë rrethanat ekzistuese; Barthelme-i i përqesh haptazi këto besime me kredo të tjera më moderne. Në të njëjtën kohë, Barthelme-i parashtron më pak funksion të lartë mbi artin me sugjerimin që ai është me vlerë thjesht sepse i jep njeriut një shans për të krijuar një hapësirë në të cilën efektet e shuarjes së vitalitetit të jetës mund të ngrihen sfidante.
Gjuha e shkrimtarit është e “shenjuar” prej impersonalitetit… “trishtimi” dhe “gjakftohtësia” shfaqen për të referuar te përmbajtja ku qëllojnë karakteret. Njeriu është si një vizitor i rastit në një botë që dendet me universe. Barthelme-i derdh kronikë, fabul, karakter, kohë, hapësirë, gramatikë, sintaksë, metaforë dhe krahasim, përveç veçorive tradicionale të faktit dhe fiksionit. Çfarë përdori për të organizuar kohën-realitet, hapësirën dhe strukturën e gjuhës – shpesh është pa lidhje dhe gjuhë: vështirësia “në përdorimin” e saj bëhet çështje e madhe e artit të tij. Më i dukshmi është refuzimi i tij për të qenë pasqyrim i vjetruar, me komentin sipër, i një bote të qëndrueshme, të jashtme.
Dikush thotë se ndoshta Barthelme-i është shkrimtari i fundit i postiluminizmit… Një absurd si (Samuel) Beckett mbron idenë se bota është në mënyrë themelore e dykuptimshme, ndërsa një surrealist lojcak si (Richard) Brautigan sugjeron se ajo është e ndarë më dysh (ambivalente). Për Barthelme-in bota është të dyja këto. Askund fiksioni i Barthelme-it nuk e përjashton apo e miraton plotësisht botën bashkëkohore. Dhe njëkohësisht, ai mbetet njëri prej shkrimtarëve të paktë të brezit të tij që e komunikon sensin e jetës moderne, si absurd e pa kuptim, pa u adresuar te marrëzia e ekzibicioni.
Shpesh fjalët e një personazhi (fragmentet janë të vetmet forma që besoj) janë marrë si kredo estetike e autorit, por vetë Barthelme-i, si shkrimtar mendjehollë, i rrëshqet kësaj me elegancë, duke thënë se çfarëdo që mendon për estetikën do të ishte pak më e ndërlikuar se ajo që mendon një personazh në një çast të veçantë të përjetimeve të tij. Tepër i lexuar dhe influencues (shumë autorë të postmodernes e radhisin ndër mjeshtrit e tyre), qe i admiruar prej një realisti si Raymond Carver, i cili në një recension do të thoshte: ”Donald Barthelme-i është heroi ynë, djema!”


Vazhdo...

“Masakrat e andartëve grekë në Këlcyrë e Hormovë në 1913-n”


Kopertina e librit botuar për herë të parë në vitin 1917, në Masaçusets në SHBA.

Botohet pas 95 vjetësh “Barbaritë greke në Shqipëri”

Autori i librit, Kosta Papa, u dënua me vdekje se publikoi këto fakte. Një kopje në bibliotekën e Kongresit Amerikan.


Një dëshmitar i kohës flet për masakrat greke në Jug të Shqipërisë. Edhe pse jo fort i njohur apo i cituar nga historianët shqiptarë, Kosta Papa do të ishte ndër të paktët që do të denonconte botërisht atë çka po ndodhte në Shqipëri në ato vite të errëta kaosi, kur vendi i saposhkëputur nga Perandoria Osmane po “shqyhej” copa-copa nga fqinjët.  Bëhet fjalë për një libër me kujtime, jo shumë voluminoz, të titulluar “Barbaritë greke në Shqipëri”, i sjellë për lexuesin shqiptar nga botimet “Naimi”. “Kosta Papa, i cili nënshkruan duke i shtuar emrit të tij disa emërtime vendesh historike dhe shënjuese: Përmeti, Tomorri, Leusa, ka qenë protagonist e dëshmitar i ngjarjeve traumatizuese të dy luftërave ballkanike, kryesisht në Shqipërinë e Jugut. Në mënyrë të veçantë ai paralajmëron se do të ndalet në vitin e mbrapshtë 1913, dhe në disa mbrapshti të tjera që vijuan në 1914-n e më vonë. Ndonëse nuk ka shumë të dhëna, një gjë është ruajtur e përcjellë deri sot për autorin: Kosta Papa u dënua me vdekje nga qeveria greke e kohës pikërisht pse publikoi dëshmi rrëqethëse që do të turpëronin faqe botës çdo vend e popull që ndërmerr akte të tilla armiqësore ndaj fqinjit të tij historik, qoftë edhe në rrethana historike të mbrapshta”, shkruan në parathënien e librit botuesi dhe

Kopertina e librit botuar nga shtëpia botuese “Naimi”

redaktori, Naim Zoto. Nga sa mësojmë, libri i Kosta Papës është botuar për herë të parë në gjuhën shqipe në Massachusetts të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, në 1917-n dhe me shumë gjasë duhet të jetë botuar në një tirazh shumë të kufizuar, sepse tashmë ai thuajse nuk gjendet. Një kopje e vetme që ruhet në Bibliotekën Kombëtare ka marrë vlerën e një dorëshkrimi. “Kjo duhet të jetë arsyeja pse ky libër nuk është pjesë e bibliografive historiografike të studimeve shqiptare: thuajse nuk përmendet askund, sikur të mos ekzistonte. Pikërisht kjo është një nga arsyet pse ribotimi i tij, bashkë me rishtypjen fototipike të origjinalit, është i dobishëm jo vetëm për një lexues popullor, por edhe për studiuesit”, thotë Zoto. Papa, duke qenë dëshmitar i asaj kohe, tregon me detaje masakrat që andartët grekë kanë kryer në Këlcyrë, Kosinë, Hormovë etj. Si janë vrarë dhjetëra burra, gra e fëmijë, janë plaçkitur dhe janë djegur shtëpitë. Kjo e justifikon edhe ngarkesën emocionale, që dallohet qartazi në libër. Papa është një dëshmitar dhe nuk pretendon të ruajë ftohtësinë e një historiani apo studiuesi, ndaj edhe nuk i kursen epitetet që u vë vrasësve grekë, si “egërsira”, “katilë”, “gjakpirës” etj. Megjithatë rëndësia e këtij libri qëndron te dëshmia historike, e cila është vetëm pak vite larg nga zhvillimi i ngjarjeve, duke mos e lënë kohën që të “transformojë” e t’i japë të tjera ngjyrime ndodhive.


Nga libri Pabesia e ushtrisë greke

Në fshatin Odriçan, dy orë nga Përmeti, qeveria greke kishte lënë 300 ushtarë dhe dy oficerë për të ruajtur kufinë. Pas vendimit të Konferencës së Kondrës, qeveria greke u zotua për këto vise që t’i dorëzonte zyrtarisht në Xhandarmërinë shqiptare dhe dorëzoi këto vise: Korçën, Kolonjën dhe Frashërin.

I erdhi radha Odriçanit: lajmëroi komandantin e kësaj trupe që ta dorëzojë këtë fshat tek shqiptarët. Oficeri, kur mori këtë lajm, u ngrit e erdhi në Përmet dhe lajmëroi Mitropolinë për dorëzimin e Odriçanit. Mitropolia, kur mësoi këtë lajm, atë çast thirri pleqësinë e fshatit dhe u dha vendimin e qeverisë greke. Pleqësia e pyetën që ç’të bëjnë. Veqil Mitropoli ju thotë që të ngrihen të gjithë me familje dhe të vijnë në Përmet “se po të rrini do të vuani nga shqiptarët; sa për vend do t’u lëshojmë shtëpira këtu në Përmet”. Kur mësuan këtë lajm, pleqësia u hidhëruan po s’bënin dot ndryshe. Shkuan të hidhëruar në fshat, ku lajmëruan të gjitha këto. Gratë e fshatit kur mësuan këto, zunë të ulërinin se do të linin mallin dhe shtëpitë e shkreta, po të rrinin kishin frikë nga mitropolia, se po të rrinin do u thoshin që “jeni shqiptarë dhe të lajmërohej ushtria greke që t’i përvëlojë”. Duke mos dashur, lanë shtëpitë dhe mallin dhe erdhën në Përmet, ku i përndanë nëpër shtëpira.

Si u zbraz i tërë fshati, oficeri grek vajti dhe u morr vesh me kapedan Psaronë, i cili ndodhej në Kosinë. I tha për dorëzimin e Odriçanit; i thotë pra që është një rast i mirë për të vrarë xhandarmërinë shqiptare, të vinin të zinin pusi. Mori Psaronë me 30 andartë dhe u shpie në Qafë të Borockës, përposh qe rruga që do të shkonin shqiptarët. Si mbaroi këtë, i pabesi oficer vajti në Qafë të Kreshovës që të këmbenin kartat me oficerët shqiptarë. Si i këmbyen, greku erdhi në Odriçan, mori ushtrinë dhe erdhi në Përmet.

Ndërkohë, oficeri shqiptar mori 17 xhandarë dhe, i shkujdesur u nis për në Odriçan. Kur arritën tek vendi i pusisë, të pabesët grekë ia dhanë një batare dhe i lanë në vend. Pastaj ata zbritën përposh, kërkuan nëpër xhepa, u gjetën 50 napolona, u morën rrobat, këpucët, hodhën kufomat në përrua dhe shkuan prapë në Kosinë.

Kur mësoi qeveria shqiptare për këtë vrasje me pabesi protestuan te qeveria greke, po grekët u përgjigjën se “s’kemi se ç’të bëjmë; vendi ka bërë kryengritje kundër jush”.

Pastaj qeveria shqiptare dërgoi 50 xhandarë të tjerë në Odriçan. Kur vanë në Odriçan gjetën fshatin të shkretë. Vetëm pulat dhe macet kishin mbetur. Oficeri shqiptar, si e pa fshatin e shkretë, vulosi të gjitha shtëpitë që të mos trazoheshin plaçkat që kishin lënë odriçallinjtë, pastaj zunë kufi në Boroçkë dhe Alipostivan.


Masakrat e para të grekëve


Nga shkatërrimet greke në Jug të vendit

Një gjysmë ore larg Kosinës, ku qe kufiri autonom, janë dy fshatra: Pacomiti dhe Kuqari. Ndënjësit qenë myslimanë. Në këto dy fshatra, duke qenë afër këtij kufiri, andartët vinin gjithnjë dhe i porosisnin fshatarët që, po të kuptonin ndonjë lëvizje prej shqiptarëve, t’i lajmëronin, se ndryshe janë të humbur! Egërsirat donin shkak që t’i prishini këto fshatra. Nuk shkoi shumë kohë, po një javë, që treguan barbaritë e tyre.

Më 25 të shkurtit, ditë e hënë në mëngjes, andartët hodhën ca batare, se gjoja panë ca shqiptarë që hynë në Pacomit. Pas batareve u sulën të gjithë në këto dy fshatra dhe mblodhën të gjithë burrat sa qenë dhe i shpunë në Kosinë dhe i mbyllën në një katua; u kthyen prapë katilët në këto fshatra, fëmijët që kishin mbetur në fshat u therën; pastaj u sulën nëpër shtëpi për të plaçkitur. Muar bagëtinë, 1500 krerë dhen e dhi dhe 100 krerë lopë, pastaj u vunë zjarrë shtëpive, i përvëluan, i bënë hi. Si mbaruan këto, katilët u kthyen në Kosinë. Nxorën burrat që kishin mbyllur dhe i shpunë më një përrua të fshatit, ku i lemerisën me thika, disave u prenë hundë, veshë, këmbë, duar; të mjerët dhanë shpirtin me lemerira që edhe Neroni të qe nuk do t’i mundonte kësisoj. Numri i tyre qe 75 veta. Si dhanë shpirt, i lanë në atë përrua të zbuluar. Kur bënë këto therrje dhe djegie, andartët, ushtri e rregullt e Greqisë, gjendej në Këlcyrë dhe në Përmet.

Qeveria greke, kur pa se kryengritësit zunë nga barbaritë, para se të ikte ushtri e rregullt dhe po ta linte akoma do të dukej faqezezë, sepse ajo vetë që i bënte këto, s’mënoi, por urdhëroi ushtrinë të ikte nga viset që iu dhanë Shqipërisë. Ushtria, sapo mori urdhrin u ngritën, ikën nga Këlcyra, nga Leskoviku, nga Tepelena dhe nga Saranda. Kështu, pra, i la këto vise në duar të egërsirave, të katilëve të cilët na i dërgoi po vetë.

Me të ikur ushtria e rregullt nga Këlcyra, kryengritësit që ndodheshin në Brezhan nuk mënuan po u hodhën nga urë e Meço Hysos dhe i vanë Këlcyrës. Si ujqit u sulën nëpër shtëpira dhe cili pati fatin e ndenji, u ther si berri; masakruan gra, foshnja dhe ca burra. Gumëzhinte gryk’e Këlcyrës nga blegërimat dhe ulërimat. Pasi mbaruan masakrat, plaçkuan shtëpitë, morën gjënë e gjallë që gjetën dhe pastaj iu vunë zjarr shtëpive’ tym dhe flakë shikoje! Si shkretuan Këlcyrën, iu sulën fshatrave që qenë afër Këlcyrës, Katundishte, Beduqas, Fratar dhe Varibob. Punë e tyre s’qe gjë tjetër përveç se zjarr dhe hekur!

… Kështu mbaroi nisja e tragjedisë. Kryengritësit u mblodhën prapë në kufijtë e parë, ditën tjetër kapedanët e këtyre çetave erdhën në Përmet, ku u pritën me një nder të madh për trimëritë që bënë!

Veqil Dhespoti iu shtrëngoi dorën e u tha: “Ju përhironj se me të vërtetë jeni trima dhe me trimërinë tuaj nderoni (ton Elinismon)! Sa për mundës, pa fjalë do të jemi, këtë e dimë se Perëndia (tonelinon) bekon armët e grekëve dhe kështu do të jeni kurdoherë mundës”.

Kapedanët, kur panë që më shumë krime të bënin, aq më shumë do të nderoheshin, atë mbrëmje u lëshuan nëpër myslimanët e qytetit, për të rrjepur. Ulërima dhe blegërima dëgjoheshin nga mëhalla e myslimanëve. Kërkonin mëshirë, po nga kush? I vanë baba Xhemalit në Teqe. Si e rrahën mirë i morën dhe 50 lira. Pastaj i vanë Islam Efendiut dhe i morën dhe 50 lira. Këto bëheshin me dijeninë e Mitropolisë. Veqil Mitropoli, si një katil dhe gjakpirës, e kish ujdisur me katilin oficer grek, Kocifaqin dhe i ndanin ato që rrëmbenin andartët prej myslimanëve.

Myslimanët vanë në Mitropoli të qaheshin, po te kush të qaheshin; kur ai qe vetë dora nga të parët e katilëve.

Po prapë i ngushëllonte Mitropolia dhe u thoshte që të mos dëshpëroheshin se “do ta vëmë tërë fuqinë tonë që të mos të ngjasë gjësendi këtu e tutje”. Po në vend që t’i pushonte të ligat natën, pastaj zunë e bëheshin edhe ditën. Më të nesërmen, një katil i quajtur Petro nga Narta me tre shokë të tjerë vanë në shtëpi të Sali Beut, një plak i ndershëm. Si e rropën mirë ditën në drekë i dhanë 10 thika dhe e lanë në vend, mu te pragu i portës, dhe shkuan. Kur mësoi policia këtë, doli që t’i ndiqte gjoja po s’mundi dot t’i zërë. Me pak fjalë, i bënë myslimanët që s’guxonin të dilnin nga dera…

Masakra kundër hormovitëve

…Hormovitët i çuan në kodër. Si qëndruan trupat e Gjirokastrës në Salari, koloneli Zira u kthye në kodër, ku kish lënë hormovitët dhe vendosi t’u japë fund jetës së tyre. I ndau hormovitët me tri grupe nga 60 shpirt të lidhur krah më krah dhe i vuri në tri vende. Pastaj zgjodhi nga trupa e tij 36 veta nga më të zotët në bajonetë dhe i urdhëroi t’u vinin bajonetat dyfekëve. Si i vunë bajonetat, u tha që të ndaheshin më tri grupe nga 12 shpirt dhe të vinin në vendin ku qenë hormovitët dhe t’i shponin me bajoneta…

Andartët bënë pas urdhrit që u dha komandanti. Vanë ku qenë hormovitët dhe zunë me radhë t’i shponin me bajoneta.

Të mjerët hormovitë; të lidhur këmb’e duar po shpoheshin pa mëshirë prej katilëve. Kjo skenë tragjike u bë mu në kishë të fshatit. Si i mbaruan të gjithë së shpuari, i hodhën në një përrua të fshatit. Ky qe fundi tragjik i hormovitëve.

ALMA MILE







Vazhdo...

VARREZA DETARE

Nga Pol Valery

















I. 
Kjo çati e qetë, nën çapa pëllumbash, 
Pishave rregëtin, varreve në trumba; 
Prej zjarresh krijohet e drejta mesditë 
Deti përgjithmonë rifillon nga deti! 
Pas një meditimi, si shpërblim më mbeti 5 
Një vështrim i gjatë aty ku prehen hyjtë! 

II. 
Ç shkrepëtima finoshe përmbyllin në vete 
Një mori diamantesh nga shkumë e pandjeshme, 
E çpaqe ngjason se po ngjizet sërish! 
Kur përmbi humnerë një diell rri heshtur, 10 
Vepra të pastra t një shkaku tpërjetshëm, 
Koha shndrit dhe Ëndërr do të thotë të dish. 

III. 
Tempull i Minervës, thesar i patundshëm, 
Masë qetësie, edhe burim i dukshëm, 
Ujë vetullngrysur, sy që mbrun në ty 15 
Kaq e kaq gjumë nën një vel flakërrime, 
Ngrehinë brenda shpirtit...O heshtja ime! 
Mijëra tjegulla si kulm i artë, Çati! 

IV. 
Tempull i kohës, mu në një psherëtimë, 
Ngjitem dhe mësohem në këtë pikë të dlirë, 20 
Krejt rrethuar prej vështrimit tim detar; 
Dhe si për hyjtë m i larti im blatim, 
Drejt thellësisë i prajshmi vezullim 
E një shpërfilljeje sovrane i hedh farën. 

V. 
Ashtu si fruti shkrihet në kënaqësi, 25 
Siç ëndërron në ëndje mungesën e tij 
Brënda në një gojë ku forma i humb, 
Përthith unë këtu tymin tim të pritur, 
Dhe qielli i këndon shpirtit të drobitur 
Ndryshimin e gjithë brigjeve me zhurmë. 30 

VI. 
Qiell i vërtetë shiko si ndryshoj unë! 
Pas kaq krenarie, edhe pas kaq shumë 
Amtie të habitshme, por me fuqi sërish, 
Në hapësirën plot dritë e braktis veten, 
Hija ime shkon mbi shtëpitë e të vdekurve 
Dhe më zbut me lëvizjen e saj të brishtë. 

VII. 
Shpirti i shfaqur në të solsticit prushe, 
Unë të duroj, drejtësi e adhurueshme 
E dritës me armë që nuk kanë mëshirë! 
Në vend tënd të parë ta rikthej meritën: 
Veten vështroje!... Por të pasqyrosh dritën 
Nënkupton një gjysmë të zymtë errësire. 

VIII. 
O veç për mua, vetëm mua, brenda meje, 
Pranë një zemre, në krojet e një poeme, 
Mes zbrazëtisë dhe ndodhisë së qashtër, 
Nga brenda meje pres ushtim n e madhështisë, 
Sterë kumbuese, idhnake dhe e trishtë, 
Më kumb në shpirt një bosh gjithmonë i ardhshëm! 

IX. 
A e di ti o rob i rremë gjethakësh, 
Gotull detare, gëlltitëse parmakësh, 
Sekrete shndritëse mbi të mbyllurët sy, 
Çtrup më osh vallë drejt fundit tij të plogët, 
Vallë çfytyrë e josh drejt së ashtës tokë? 
Një agzot mendon për mungestarët e mi. 

X. 
Plot zjarr ideal, mbyllur e shenjtëruar, 
Copëzë tokësore te drita blatuar, 
E dua këtë vend, t pushtuar nga pishtarë, 
Të bërë me ar, gur e drurë të errët 
Ku përmbi hije regëtijnë mermeret; 
Atje deti besnik përgjumet mbi varre! 

XI. 
Qen i shkëlqyer, largoje ijudhtarin! 
Kur me buzëqeshje bariu vetmitar, 
E çoj të kullosë, dele fshehatare, 
Kopenë e bardhë të varreve të heshtur, 
Edhe zboji tej pëllumbat e përkujdesur, 
Ëndrrat e kota dhe engjëjt kureshtarë! 

XII. 
Ardhur këtu, është ardhmëria plogështi. 
Insekti kruan e skërmit në thatësi; 
Shkrumbuar gjithçka, zhbërë, ndër ajër shkrirë 
Nëpër nuk e di çfarë qenësie t egër... 
E gjerë është jeta, dehur prej mungesës, 
Pikëllimi i ëmbël, mendja e dlirë. 

XIII. 
Fshehur ndihen mirë të vdekurit në tokë 
Që misterin u than dhe brenda i mban ngrohtë. 
Aty lart Mesditë që s lëviz një grimë 
Mendon në vetvete, me veten pajtuar... 
Kokë e plotë dhe diademë e kulluar, 
Unë jam brenda teje i fshehti ndryshim. 

XIV. 
Ti më ke veç mua të ti përmbaj tmerret! 
Shtrëngesat, dyshimet e mia dhe brerjet 
Janë të metat e tëndit diamant të rrallë... 
Por në natën e vet të rëndë prej mermerësh, 
Një popull i vagullt përmes rrënjë pemësh 
Anën tënde tashmë ka marrë ngadalë. 

XV. 
Janë shkrirë ata në një mungesë të dendur, 
Farën e bardhë argjili i kuq ka tretur 
Dhuntia e jetës te lulet kaloi! 
Ku i kanë të vdekurit fjalitë familjare, 
Po artin vetjak edhe shpirtrat e rrallë? 
Larva përvidhet në burimin e lotit. 

XVI. 
Britma të mprehta vajzash të mikluara, 
Sytë, dhëmbët, qepallat e njomëzuara, 
Gjiri aq i këndshëm me zjarrin në lojë, 
Gjaku që zjen në buzët e dorëzuara, 
Dhuratat e fundme, gishtat që i ruajnë, 
Gjithçka shkon nën tokë dhe kthehet në lojë! 

XVII 
Dhe ti, shpirt i madh, shpreson vallë një ëndërr 
Që nuk do të ketë më ato ngjyra zhgjëndrre 
Që në sytë e mishtë bëjn val e ar këtu? 
A do këndosh ti kur të kesh avulluar? 
Po shko! Gjithçka shkon! Kam prani të brimuar, 
I shenjti padurim merr fund gjithashtu! 

XVIII. 
Pavdekësi e pakët, e errët, e praruar, 
Na ngushëllon me dafina tmerrshëm zbukuruar, 
E që krijon një gji mëmësor prej vdekjes, 
Zhgjëndrrën e bukur, dredinë plot pasion! 
Kush vallë nuk njeh, dhe kush nuk i shkagon, 
Kafkën e zbrazët dhe qeshjen e përjetshme? 

XIX. 
Etër të thellë, koka të pabanuara, 
Që nën peshë lopatash të rënduara, 
Jeni toka edhe hapat na trazoni, 
Krimbi ngulmues, brerësi i vërtetë 
Nuk është për ju që flini nën tryezë, 
Merr jetë nga jeta dhe mua smë lëshon! 

XX. 
Dashuri, ndoshta, a urrejtje për veten? 
Kaq pran meje është me dhëmbin e fshehtë 
Aq sa të dy emrat mund ti shkojnë atij! 
Çrëndësi ka! Ai sheh, don, mendon, prek! 
Mishin tim e do e gjer në shtrat më ndjek, 
Jeta ime i përket jetës së tij! 

XXI. 
Zenon i Elesë! Zenon mizor! Zenon! 
Matë shigjetë me flatra më përshkon 
Që dridhet, fluturon por pa fluturuar! 
Tingulli më lind e shigjeta më vret! 
Ah! Dielli...Për shpirtin hije breshkë e vërtetë, 
Këmbëshpejti Akil që qëndron ngurruar! 

XXII. 
Jo, jo!...Drejt epokës së ardhme! Përpara! 
Thyeje, trupo im, formën mendimtare! 
Edhe pije, ti o gjoks, lindjen e erës! 
Një freski që ngrihet prej detit fluruar, 
Shpirtin ma kthen mua...O fuqi e kripuar! 
Vrapojmë te vala gjallërisht përherë1 

XXIII. 
Po! Det i madh plot delire i pushtuar, 
Lëkurë pantere, mantel i copëtuar 
Nga mijëra e mijëra idhuj diellorë, 
Nga mishi blu dehur, absolutja hidër 
Që prapë kafshon bishtin e saj vezullitës 
Në një tollovi me qetësinë njëlloj, 

XXIV. 
Ja tek ngrihet era!...Jeta do jetuar! 
Ma hap e mbyll librin ajri i pashteruar, 
Tallazi me pluhur del shkëmbit me shtjella! 
Fluturoni tej, fletë shkreptimtare! 
Ujëra dhe dallgë shkallmojeni përfare 
Këtë çati të qetë ku çukitnin velat! 


Përktheu nga origjinali Alket Çani 



Vazhdo...

Thënie nga Sebastian Faulks

Sebastian Faulks

























Njerëzit nuk e shpjegojnë dot tamam se çfarë
mendojnë dhe ndjejnë dhe si funksionojnë
mendimet dhe ndjenjat e tyre. Ata nuk kanë kohë.
Nuk gjejnë dot fjalët e duhura. Por këtë e bëjnë librat.

Duket sikur jeta juaj e përditshme është si një
film në kinema. Mund të jetë argëtuese, kështu. Por
nëse do të dish se çfarë shtrihet pas panoramës së
bukur, duhet të lexosh librin. Ai shpjegon gjithçka.

Vetmia është si një organizëm më vete: është
konkurruese dhe e pasur në betejën e përjetësimit të
vetvetes.

Njeriu e përdor kohën sipas përparësive që vendos.

A e keni përjetuar ndonjëherë vetminë? Jo, as
unë. Të qenët vetmitar po.

Funksioni i muzikës është ta çlirojë shpirtin nga
ndjenjat që mbahen të kyçura në zemër.

Mora frymë thellë dhe ndjeva se si më afrohej
qetësia bashkë me ndjesinë e humbjes. Humbje dhe
frikë.

Keqardhja është një emocion i veçantë.

Ne vëmë në funksion nivele të ndryshme vetëdijeje.
Gjysmën e kohës nuk e di se çfarë jam duke bërë.

Një nga gjërat më të vështira të të jetuarit, është
kur ndodhesh mes njerëzve.

E kaluara papritmas më sulmoi në mënyrë të tillë
që gjeta vështirësi të luftoja kundër saj.

E di. Isha atje. E pashë boshllëkun e madh në
shpirtin tënd dhe ti e pe boshllëkun tim.




Vazhdo...

Piktori që shet tek rruga pedonale: Shqiptarët më shumë pëlqejnë portretet


Nga Anduela Gojka


Intervistë me piktorin realist-impresionist Endriol Vasili



Për të realizuar një intervistë me një piktor nuk është aspak e thjeshtë, kjo sepse e konsiderojmë të “pamundur” të arrijë të shprehet me fjalë atë që piktori e shpreh me ngjyra, mbasi vetë ngjyra, vetë piktura, mund të “lexohen” ndryshe, sa herë ndryshon këndvështrimi ynë. Gjatë intervistës së dhënë për gazetën “Tirana Observer” piktori realist – impresionist Endriol Vasili shprehet: “Rruga, mund të them se ndoshta nuk është vendi më komod ku mund të punoj një artist, por diçka duhet të sakrifikoj. Unë kam sakrifikuar pikërisht këtë komoditet për ti dhënë më shumë hapësirë dhe mundësi shprehjeje dhe pamjeje artit tim”. Po ashtu ai shprehet se: “Unë kam pasur raste dhe jam dekurajuar kur kam qenë duke punuar, sepse puna ime është shumë realiste, njerëzit kanë thënë që janë të fotokopjuara punët që bëj dhe pse unë punoj në rrugë, ata kanë mundësi të më shohin konkretisht, dhe prapë se besojnë. Punimi im më i shtrenjtë deri tani ka shkuar rreth një milion e gjysmë.”



Ku keni lindur dhe kur lindi pasioni për pikturën?

Kam lindur dhe jam rritur në një qytezë të vogël si Kuçova. Që në moshë të vogël, si shumë fëmijë, luaja me ngjyrat, shkruaja dhe vizatoja ku të mundja. Dashuria ime për pikturën ka lindur që në fëmijëri dhe vazhdon të jetë gjallë dhe në ditët e sotme. Mbarova Liceun Artistik në Berat dhe një farë periudhe punova dhe si mësues i arteve pamore. Më vonë vendosa të eksperimentoj dhe të punoj në artin e rrugës, gjë të cilën e vazhdoj edhe sot.

Kur keni nisur të pikturoni për herë të parë, sa vite u bënë tani më që merreni me këtë punë?

Fillimet e mija në pikturë janë në moshën 9-10 vjeçare, atë kohë ka qenë gjallë gjyshi im dhe para se të vdiste më ka dhënë disa këshilla mbi mënyrën sesi duhet të punoj dhe të pikturoj, duke qenë se ai ka qenë një njeri i artit. Pas vdekjes së tij unë ju përkushtova më shumë pikturës dhe fillova të zbatoj ato këshilla që ai më kishte dhënë. Fillimisht kam nisur me portretet, ku kanë qenë portrete të disa aktoreve të famshëm të kohës si: Stallone, Shvarzeneger, Van Damme etj. Fatkeqësisht ato punime nuk i kam më sepse nuk i kam ruajtur.

A keni mbaruar studimet për pikturë apo kjo është thjeshtë një prirje që e keni zbuluar vetë gradualisht?

Dashuria ime për pikturën ka dal në pah që në moshë të hershme, dhe mund të them që kjo ishte një shtysë që unë t’i përkushtohesha këtij pasioni dhe të ndiqja një arsimim mbi këtë pasion për tu perfeksionuar. Kjo ishte një shtysë që të regjistrohesha në Liceun Artistik në Berat për pikturë ku dhe më vonë do diplomohem. Pra, mund të them se të dyja këto janë gërshetuar së bashku, si pasioni po ashtu dhe arsimimi.

A keni ju ndonjë teknikë të veçantë që ju pëlqen ta përdorni më shumë gjatë pikturimit? Me çfarë materiali punoni në përgjithësi?

Këto vitet e fundit kam marrë shumë përzemër punimin realist, në veçanti më pëlqen arti rus. Jam frymëzuar shumë nga artistët rusë të viteve të fundit. Në përgjithësi përdor materiale të ndryshme dhe ndonjëherë më pëlqen të eksperimentoj por në pikturat e mija realiste punoj si me laps, me bojë vaji në beze ose në letër.

Keni ju një studio ku punoni apo përgjithësisht në rrugë, pse keni zgjedhur pikërisht rrugën ku të shfaqni aktivitetin tuaj? ç’ju shtyn të punoni këtu dhe jo në një ambient tjetër?

Rruga, mund të them se ndoshta nuk është vendi më komod ku mund të punoj një artist, por diçka duhet të sakrifikoj. Unë kam sakrifikuar pikërisht këtë komoditet për t’i dhënë më shumë hapësirë dhe mundësi shprehjeje dhe pamjeje artit tim. Mund të them se rruga më pëlqen më shumë nga kontaktet që ajo më jep me klientët, ndryshe nga studioja. Mund të them që mungesa për ta përballuar financiarisht ambientin e një studioje po ashtu luan një rol kryesor në këtë zgjedhjen time. Gjithsesi do e veçoja gjithmonë artin e rrugës sepse ai është më i bukur sepse aty punon me shumë stile punimi, me shumë teknika, punon më shpejtë dhe njerëzit të njohin më shumë.

Cila është rruga në Tiranë që klientët shfaqin më shumë rëndësi për punimet tuaja?

Mund të them që infrastruktura në Tiranë nuk është shumë e mirë në pjesën më të madhe të rrugëve dhe nuk të japin shumë mundësi që të zhvendosesh në shumë vende. Kam zgjedhur “Pedonalen” sepse është nga të paktat rrugë që është vetëm për këmbësor dhe pak më e qetë. Kam rreth një vit që punoj në këtë rrugë dhe kam qenë i kënaqur. Rreth dy vjet kam punuar dhe në qytetin bregdetar të Durrësit, por mund të them që aty është më tepër një punë sezonale gjatë muajve të plazhit. Duke qenë se në Tiranë ekonomia është pak më e zhvilluar dhe ka më shumë lëvizje u detyrova të vija këtu. Pedonalia mund të them që ka grumbulluar rreth vetes qendrat më kryesore të artit si : Kinemaja, galeria, teatri dhe mbledh rreth vetes njerëzit që e duan artin dhe e vlerësojnë atë.

Sa ndikon kjo në vlerën monetare që kanë punimet tuaja?

Pavarësisht harxhimeve të mëdha që kam për blerjen e materialeve me të cilat punojë, arrij të nxjerr dhe pak fitime.

A është kjo një mënyrë jetese apo më shumë një çështje pasioni?

Që të dyja, edhe mënyrë jetese dhe çështje pasioni. Të dyja janë të gërshetuara së bashku. Baza me të cilën unë mundohem të kem një jetesë të mirë është pikërisht ky pasion që unë kam për pikturën.

Sa e ka kapur vlerën piktura juaj më e shtrenjtë?

Unë kam shitur shumë punime por më e shtrenjta deri tani ka shkuar rreth një milion e gjysmë. Disa nga punimet e mija i kam shitur dhe jashtë, kryesisht kam punuar dhe me kuarda de finanza. Për këtë ka ndikuar dhe çmimet e arsyeshme që unë ju kam dhënë punimeve të mija, në mënyrë që të dyja palët të ngeleshin të kënaqura.

Zakonisht sa kohë ju merr një punim? Sa ka qenë koha më e madhe që ke punuar një pikturë?

Mund të them që për çdo punim koha ndryshon, por kjo varet më shumë nga materiali ku punohet. Për shembull në kanavaz mund të shkoj 2-3 ditë, ndërkohë po të punoj me furçë të thatë në letër, ky arti i ri që jam duke e aplikuar më së shumti, shkon 10-15 orë në ditë pa pushim.

Çfarë ju pëlqen të pikturoni më shumë?

Tani për tani ajo që punoj më shumë sepse është më e kërkuara dhe më duhet për të jetuar, është portreti. Pastaj për tu relaksuar parapëlqej të pikturoj peizazhe dhe kartolina. Kartolinat i pikturoj vetë dhe i shes.

Keni ju një burim frymëzim, një muzë, cila është ajo?

Burim frymëzimi këto vitet e fundit për mua kanë qenë artistët rus duke qenë se kam futur në punimet e mija artin realist. Dy artistë që më shumë që më tërheqin dhe i pëlqej janë Yakov Dedyk, Igor Kazarin, ndërsa në pejsazh më pëlqen më shumë Vladimir Volegov. Këta janë frymëzuesit e mi, të kësaj kohe.

Cila është ngjyra juaj e preferuar që e përdorni më shumë gjatë punimeve tuaja, që mbizotëron në to?

E gjelbërta, nuk di pse, por më duket sikur përcjell më shumë gjallëri, dhe më duket sikur përfaqëson më shumë jetën. Dhe portreti që njeriu ka do pak jeshile brenda. Po ashtu dhe e kuqa bënë pjesë te ngjyrat që më pëlqejnë më shumë. Veçanërisht të kuqen më pëlqen ta përdor për të nënshkruar portretet e mija. Në çdo punim firma ime është e hedhur vetëm me të kuqe.

Keni ndonjë pikturë më të dashur që e dalloni nga të tjerat dhe pse?

Këto kohët e fundit punimi im më i dashur është një pikturë ku janë vizatuar dy vajza të vogla me kapele që ecin buzë detit të kthyera me shpinë. Kjo më pëlqen më shumë dhe për tematikën që ka brenda, plus dhe ngjyrat që ajo ka brenda janë shumë të ëmbla. Besoj se është një nga ato piktura që nuk kam për ta shitur por që do ta mbaj për ta kundruar për vete, ndoshta kjo ka qenë dhe arsyeja që i kam refuzuar ofertat që më janë bërë për të, dhe që besoj se do vazhdoj ti refuzojë.

Keni menduar të hapni ndonjë ekspozitë ku të paraqisni punimet tuaja?

Ne janar të vitit 2004, hapa ekspozitën time të parë në Kuçovë me 42 punime në vaj, akuarel, laps dhe grafikë. Aktualisht e kam në mendje një ide të tillë, por që mungesa financiare na e vështirëson pak këtë gjë, sepse fitimet që unë marr prej pikturës në përgjithësi shkojnë për të mbajtur familjen time.

Cili është materiali më i çuditshëm që keni përdorur në një pikturë?

Bojë këpucësh, kam punuar me bojë këpucësh në një faqe muri, ku kam vizatuar një arush panda. Dhe duke qenë se panda ka disa pjesë të zeza dhe materialet nuk i kisha me vete atëherë vendosa të përdor bojë këpucësh.

A mendon se në Shqipëri është kultivuar dashuria për pikturën? Mendoni se piktura në vendin tonë vlerësohet?

Është për të ardhur keq por arti në Shqipëri nuk vlerësohet shumë. Në pjesën më të madhe ai anashkalohet dhe nuk merr vëmendjen që duhet. Investimi që bëhet për to ose është shumë i vogël ose nuk ka fare. Unë kam pasur raste dhe jam dekurajuar kur kam qenë duke punuar, sepse puna ime është shumë realiste, njerëzit kanë thënë që janë të fotokopjuara punët që bëj dhe pse unë punoj në rrugë dhe ata kanë mundësi të më shohin konkretisht, ata prapë se besojnë.

Çfarë preferohet dhe kërkohet më shumë nga publiku?

Portreti zë vendin kryesor në kërkesat e publikut, kryesisht portrete që punohen me penel të thatë realist, bardh e zi ose me ngjyra dhe më rrallë kërkohet portreti me ngjyra.

Ç’është për ju piktura, sa e rëndësishme është ajo për ju?

Zë vendin e dytë, pas familjes.

A ka konkurrencë mes piktorëve dhe a mund të jetohet me pikturë?

Unë jam një tip që s’më pëlqen konkurrenca, më pëlqen të punoj për qejfin tim dhe të realizoj sa më mirë pikturat e mija.

A e mbani mend se sa piktura deri më tani i keni realizuar?

Deri më tani afërsisht mund të them se numërohen deri në 2000 ose mos më shumë.

Ndonjë pasion tjetër që keni?

Muzika, pa të nuk punoj dot. Ajo është një burim frymëzimi për mua dhe më bënë që të përqendrohem dhe të futem në një botë tjetër, në atë të artit. Dhe kur punoj këtu në Pedonale, unë jam gjatë gjithë kohës me kufje. Ajo çka dua të theksoj është se punimet e mija realiste i punoj me ritmet e muzikës house në sfond.

Si çdo krijues edhe ju sigurisht që keni plane për të ardhmen. Cilat janë ato?

Dua të iki të jetoj në Amerikë përgjithmonë, duke qenë se një pjesë e familjes sime ndodhet andej. Kjo vjen si pasoj dhe e zhgënjimeve që kam marrë dhe në punën time si piktor e cila nuk vlerësohet shumë. Të ardhmen time e mendoj jashtë, duke qenë se andej arti vlerësohet më shumë dhe besoj se do e gjej një dritare ku do mund të deportoj.

Vazhdo...

Hasan Tahsini dhe gjuha shqipe

Hasan Tahsini ka qenë ndër nacionalistët e parë shqiptarë që krijuan një komitetpër shkrimin e shqipes më 1864. Më pas punoi për hapjen e shkollave shqipe

Valeria Dedaj



Hasan Tahsini (1811-1881), ka qenë personalitet i rëndësishëm i lëvizjes nacionale shqiptare me ndikim të fuqishëm në jetën publike osmane të shekullit XIX. Periudha kohore në të cilën ai jetoi është shumë e rëndësishme për të kuptuar jetën intelektuale të Perandorisë Osmane, marrëdhëniet lindje-perëndim dhe padyshim ato çfarë ai ka bërë për lëvizjen nacionale shqiptare. Hasan Tahsini ka qenë njohës i qytetërimit lindor dhe perëndimor. Shteti osman për shkak të nivelit të tij intelektual e përzgjodhi dhe e dërgoi në Paris me synimin për të sjellë në Perandorinë Osmane filozofinë dhe racionalizimin evropian. Kurba e aktivitetit të tij intelektual kulmoi me emërimin në pozicionin e rektorit të parë të Universitetit të Stambollit. “Është befasues fakti që shkalla e njohjes që kemi brenda Shqipërisë për këtë personalitet është në raport të zhdrejtë me aktivitetin e tij intensiv në shumë plane dhe fusha si nacionalist shqiptar, dijetar islam, shkencëtar, filozof dhe personalitet publik në Perandorinë Osmane”, thotë studiuesja Genciana Abazi-Egro gjatë referimit që mbajti dje në 200 vjetorin e lindjes së Tahsinit. Në historiografinë shqiptare dhe turke është vënë në dukje që Sami Frashëri është ndër pionierët e modernizimit të jetës intelektuale në Turqi. Por Hasan Tahsini, një brez para Sami Frashërit, është një teolog islam që u shkollua në Francë dhe që futi shumë praktika të reja perëndimore në pedagogjinë osmane. Për më shumë kemi bërë një bisedë me studiuesen Genciana Abazi-Egro, e cila ka bërë një vëzhgim mbi dimensionin gjuhësor të Hasan Tahsinit dhe lidhjen e ngushtë me Lëvizjen Nacional Shqiptare. 

Sipas studimit tuaj si e ka trajtuar Hasan Tahsini çështjen e gjuhës shqipe? 

Çështjen e gjuhës shqipe Hasan Tahsini e ka trajtuar në nivel kulturor, shkencor, por dhe si elementin kryesor të konforbimit tek shqiptarët. Këtu duhet theksuar se Hasan Tahsini nuk ka qenë vetëm teoricien, i cili hartonte alfabete apo parashtesa për rëndësinë e gjuhës. Ai të qënurit dijetar e ka konceptuar të bashkërenditur ngushtë me njeriun e veprimit politik. Kjo ka bërë që të jetë ndër nacionalistët e parë shqiptarë që krijuan një komitet për shkrimin e shqipes më 1864, dhe më pas të jetë aktivë në çdo iniciativë tjetër në këtë drejtim, deri në përpjekje konkrete për mësimin dhe përhapjen e gjuhës dhe shkollave shqipe më 1874. 

Si u trajtua alfabeti me të cilën do të shkruhej shqipja?

Ndërsa gjuha gjatë gjithë lëvizjes nacionale shqiptare është cilësuar si elementi kryesor bashkues i shqiptarëve dhe si element i cili dallonte nga kombet e tjera, alfabeti me të cilin do të shkruhej shqipja u trajtua si në aspektin politik ashtu dhe në atë kombëtar. Alfabeti u cilësua si një mjet bashkues për të gjithë shqiptarët dhe si hapi i parë drejt gjuhës letrare e më pas asaj standarde. Prandaj nuk është rastësi që Kongresi i Manastirit i vitit 1908 që përcaktoi zyrtarisht alfabetin me të cilin do të shkruhej shqipja, shënon dhe sinjalin më të qartë për pavarësinë e Shqipërisë më 1912. 

Pra alfabeti i parë shqiptarë nuk është përcaktuar rastësisht. Po përsa i përket pikëpamjes politike? 

Nga pikëpamja politike, zgjedhja e germave të alfabetit, një çështje teknike në dukje, përcakton dhe krahun e orientimit të shoqërisë dhe politikës shqiptare. Në këtë kuadër duhet analizuar dhe alfabeti sui generis domethënë unikë që Hasan Tahsini përgatiti për gjuhën shqipe. Madje këtë e mbështesin dhe dy citatet të cilat ia ka bashkangjitur alfabetit të tij. I pari, i Laibnicit i cili citohet të ketë thënë: “më jepini një palë shkronjëza të mira e tju jap një qytetrim fort të mirë”, kurse citati i dyti është i Volneit sipas të cilit “gjithë shkronjat e Evropës janë maskarallëqe, domethënë me të meta”.

 Cilat janë arsyet që Hasan Tahsini mron iden e shkrimit të shqipes me germat sui generis?

 Hasan Tahsini që në fillimet e veta për alfabetin e shqipes ka mbrojtur idenë e shkrimit të shqipes me germat sui generis që nuk i kishte përdorur asnjë më parë, dhe më pas këtë pikëpamje e konkretizoi edhe me alfabetin e mirënjohur të tij. Arsyet që parashtron HasanTahsini për këtë zgjedhje të tijën janë : së pari, alfabeti i veçantë do të theksonte më shumë idenë e mëvetësisë tek shqiptarët. Ai mendonte se shqiptarët janë një popull i veçantë me një gjuhë të veçantë dhe për këtë arsye dhe alfabetin duhet ta kenë të tillë. Së dyti, germat sui generis do të theksonin karakterin teknik të alfabetit dhe nuk do ta ngatërronin atë me veshje të ndryshme ideologjike në këtë mënyrë dhe funksioni përbashkues i alfabetit tek shqiptarët do të ishte më lehtë i realizueshëm. Së fundmi ishte një arsye thjeshtë praktike. Germat e veçanta shkruhen me më pak lëvizje domethënë më të lehtë dhe më shpejt kështu u sjellin përdoruesve të tyre kursim në kohë, dhe duke zënë më pak vend librat e shtypura do të kishin një vëllim më të vogël dhe do ët shtypeshin më shpejtë. Kështu kishte dhe kursim ekonomik.

 Këtë arsyetim e sjell nëpërmjet ndonjë krahasimi? 

Këtë e vë në pah me anë të një krahasimi me alfabetet që përdorin gjuhë të ndryshme të botës. për shembull alfabeti arab që përdorej për të shkruar turqishten në atë kohë kishte nevojë për 486 lëvizje të dorës, alfabeti frëng 444, alfabeti grek 438 kurse alfabeti i propozuar nga Hasan Tahsini kishte 245 lëvizje. Hasan tahsini mendonte se shqipja duhet të shkruhej ashtu sikurse lexohej domethënë sipas parimit fonetik. Alfabeti i tij pasqyron në mënyrë të saktë nivelin fonologjikë të gjuhës shqipe. Sipas studiuesit të gjuhës shqipe Tomorr Osmani alfabeti i Tahsinit ka 36 shkronja, ndërkohë që ka përdorur shumë shenja për shpjegimin dhe përdorimin e tyre. Madje ka përshkruar edhe lëvizjet që duhet të kryejë dora për secilin shkronjë. 

Si i klasifikon shkronjat?

Ai ka quajtur alfabet metodik të shqipes dhe kjo ka qenë përcaktuese edhe për vetë mënyrën e paraqitjes së tij. Shkronjat nuk jepen sipas rendit alfabetik sikurse jemi mësuar t’i shohim, por i ka klasifikuar në zanore dhe në bashkëtingëllore. Kurse bashkëtingëlloret i rendit sipas mënyrës së nyjëtimit të tyre. Në të vërtete një paraqitje e tillë ë e sistematike është e domosdoshme për alfabetet sui generis, pasi paraqitja grafike e shkronjave është e panjohur për lexuesin. 
Ku është njohur fillimisht alfabeti i Hasan Tahsinit?
 Alfabeti i Hasan Tahsinit u njoh kryesisht në jug të Shqipërisë dhe veçanërisht në Filat, Janinë dhe Konispol. Mendohet që gjatë qëndrimit të Hasan Tahsinit në Shkodër e  Berat është paraqitur dhe në këto qytete. Kurse materiale të shkruara nga ky alfabet nuk ka. Studiuesi Hasan Kaleshi në një përpunim të tijin bën me dije dhe për ekzistencën e një abetareje të hartuar nga Hasan Tahsini, por që nuk është gjetur deri tani. Ideja e shkrimit të shqipes me germa të veçanta për herë të parë është shfaqur në Elbasan në mesin e shekullit të XZIII. 

Cilat janë funksionet e gjuhës sipas Tahsinit?

Sipas tij, dy funksionet kryesore të gjuhës janë ai i komunikimit dhe i formësimin të mendimit. Pasi sikurse është njohur transmetimi i mendimit realizohet gjithnjë nëpërmjet gjuhës. Kjo lidhje e ngushtë dhe e ndërsjellët e gjuhës me mendimin bën që gjuha të jetë mjeti kryesor për studimin e mënyrës sesi i artikulon njeriu dhe më gjerë për psikologjinë dhe identitetin e përdoruesit të saj. Ndjeshmërinë ndaj gjuhës Hasan Tahsini i ka shprehur në mënyrë shumë të qyrtë në një pjesë të veçantë në punimin e tij mbi psikologjinë, të botuar në vitin 1894, pas vdekjes. Ai ndalet në vetin përgjithësuese që ka gjuha në sajë të përdorimeve të koncepteve e cila ka favorizuar të menduarin abstrakt të njeriut gjë që ka sjellë zhvillimin dhe civilizimin e njerëzimit. Sipas Hasan Tahsinit këto funksione dhe veçori të gjuhës e bëjnë të domosdoshme kujdesin ndaj gjuhës dhe mënyrës së funksionimit të saj. Në këtë kuadër ai projekton dhe cilësitë që duhet të këtë një gjuhë në përmbushje të mirë të misionit të saj. Së pari pasurimi i vazhdueshëm për të lehtësuar funksionin komunikues të gjuhës. Së dyti thjeshtësinë në mënyrë që të jetë e kuptueshme si nga elita ashtu edhe nga njerëzit me një arsim të kufizuar.  

Jeta

Hasan Tahsini (1811-1881), lindi në Sarandë. Ishte rilindës, filozof, dijetar e atdhetar i Rilindjes Kombëtare. Themelues i të parit universitet shtetëror në sulltanatin osman si dhe i “Xhemijet-i Ilmijje-i Arnavudijjê” (Shoqëria e Dijetarëve Shqiptarë apo Kuvendi Shkencor Shqiptar). Ishte ndër të parët që mbolli dhe përhapi në masë mendimin e krijimit të shtetit të pavarur shqiptar. Tahsini punoi për alfabetin shqip dhe donte ta kishte të ndryshëm nga alfabetet e gjuhëve të tjera për të treguar personalitetin e popullit të tij. Tahsini ka qenë mësues i Abdylit, Naimit,Samiut, Vaso Pashës, etj. 




Vazhdo...