Gjuha e patriotëve

Jorida Pasku

Gjuha e njerëzve që mbështesnin Kongresin e Lushnjës më 1920. Ekspozohen letra dhe fotografi, vendimet e ngjarjes historike, fragment nga kushtetuta dhe sende të Aqif Pashë Elbasanit. Në Muzeun Historik Kombëtar deri më 31 janar


Imzot Bumçi dhe Aqif Pashe Elbasani



Letra drejtuar Këshillit të Lartë, fotografi të burrave të shtetit të 1920-ës, himni dhe betimet e kryesisë dhe të delegatëve, portreti në bronz i kryetarit Aqif Pashë Elbasani, si dhe sendet personale, bastuni, thika, bashkë në ekspozitën e hapur deri më 31 janar në Muzeun Historik Kombëtar, me rastin e 90-vjetorit të Kongresit të Lushnjës. Një ngjarje me vlerë historike, që kaloi pa u ndjerë. Nga zyra e shtypit e Ministrisë së Kulturës erdhi një njoftim tri ditë pas aktiviteteve që u organizuan në Lushnjë, më 24 dhjetor. Ndër të gjitha materialet e nxjerra nga fondi i Muzeut Historik Kombëtar, janë tetë letra të mbyllura në një tryezë xhami, që të ndjellin kureshtjen.
Didaskalitë thonë: "Masat popullore mbështesin vendimet e Kongresit të Lushnjës" tek letra e datës 20 shkurt 1920; "Nga protokolli i Kongresit të Lushnjës" tek letra e firmosur nga sekretarët e Kryesisë së Kongresit, Kostaq Kotta, Ferit Vokopola dhe kryetari i mbledhjes Kombëtare Aqif Pasha. E më poshtë "Protesta kundër Planeve Shqiptare të Fuqive të Mëdha" tek një letër që me zor deshifrohet: Populli i Vlorës dhe Krahinës së saj dërguar shkëlqesisë z.Bumçi, anëtar i Këshillit të Naltë të Kongresit.
Këto letra të zverdhura flasin për mbështetjen dhe besimin që kishin siguruar në popull anëtarët e këtij Kongresi.


Ja çfarë thotë njëra prej letrave:
"Gjithë populli mbasi lidhi këtë besë, me pëlqim të përgjithshëm vendosi këtë urdhër të ditës: 1. Të jetë gati për ç'do therori për me shpëtue Atdhenë nga coptimi; 2. Pëlqevi vendimet e Mbledhjes Kombëtare të Lushnjës dhe asht gati me i ndihmue me gjithë fuqin e vetë Qeverisë së re
3. Tërheq vërejtjen e Qeverisë së re dhe e ban të përgjegjshme për vonimin e të marrunit të aktevet, prej Qeverisë së Vjetër; 4. Lyp që Komanda Ushtarake Italiane të mbajë për anësinë tue mos i kundërshtue vullnetit të patundun të popullit shqiptar; 5. Nga një kopje e kësaj t'u çohet Qeverisë së Re dhe autoriteteve ushtarake Italiane ndë Tiranë" (Gropaj, 22 shkurt 1920, Në emër të gjithë popullit, Pleqësit e Katunavet".
Gjurmët e penës, shpejtësia e shkrimit, boja e hapërdarë në fjalë të veçanta, në njërën prej letrave të hershme (Vlorë, më 28 të vjeshtës së I-rë, 1919), që është shkruar para se të mblidhet Kongresi i Lushnjës, nga vlonjatë (populli i Vlorës dhe krahinës së saj), duket sikur shprehin revoltën e atyre njerëzve ndaj planeve të Fuqitë e Mëdha kundrejt Shqipërisë.
Ndaj letra, "dërguar shkëlqesisë Luigj Bumçi në Paris", është quajtur "Protesta kundër planeve Antishqiptare të Fuqive të Mëdha".


Në të gjitha letrat, po edhe në betimet e anëtarëve të Kongresit të 1920-ës, vihet re një gjuhë ku fjala ka peshë, është e zgjedhur, dhe lë mbresë.
Edhe pse ky nuk është qëllimi i parë i ekspozitës, është një fakt që bie në sy.
"Shpresa humbi/ Atdheu ty po të thërret/ Ta shpëtosh nga kjo natë/ Bëu i zoti në do të rrosh në jetë/ Armikut jepi datë/ Në të varet shpres'e kombit shqipëtar, Në statutin tënd të shtrenjtë/ Çliro tokat e Shqipërisë së parë/ Bashko Atdheun e shenjtë".
Janë këto vargje të marra nga Hymni i Kongresit të Lushnjës, që dëftejnë besimin, forcën dhe parimet që i bashkonin mendimtarët e kohës.
E njëjta gjuhë shihet edhe në betimin e "Anëtarit të Këshillit të Naltë" të Kongresit, me kryetar Aqif Pashë Elbasanin, dhe anëtarë Luigj Bumçin, Mihal Turtullin dhe Abdi Toptanin.
"Betohem në emër të Perëndisë duke dhënë besën shqiptare e fjalën e nderit para mbledhjes së kombit se do t'i shërbej popullit dhe shtetit shqiptar drejtësisht, do të mbroj ligjet dhe indipendencën e plotë të atdheut të shenjtë".


Në krah të dokumentit "Vendimet Historike të Kongresit" ku shihen 4 portretet e burrave që vendosën për fatin e kohës dhe betimet e tyre, qëndron dokumenti "Delegatët e Kongresit", ku në krye janë emrat e kryesisë: Aqif Pashë Biçaku (kryetar), Sotir Peçi (nënkryetar), Kostaq Kotta (sekretar) dhe Ferit Vokopola (sekretar) e poshtë tyre emrat e 50 përfaqësuesve të 26 qyteteve të Shqipërisë. Të gjithë zotohen: "Mbledhja Kombëtare jep fjalën e nderit e besën shqiptare, duke u betuar në emër të Perëndisë se derisa Këshilla e Naltë vepron sipas Ligjit të Shtetit, duke ruajtur pavarësinë e plotë të Shqipërisë me mish e me shpirt, do të jetë mbrojtës e përkrahës i gjithhershëm i kësaj këshille".
Po përse ishte me kaq rëndësi Kongresi i Lushnjës në Shqipërinë e 1920-ës?
Këtë na e "sqarojnë" vendimet që dolën prej mbledhjes së kongresit (21-31 janar në Lushnjë), të cilat janë riprodhuar me rastin e ekspozitës në MHK:
"1.Riafrimi i Pavarësisë së Plotë të Shqipërisë (shpallur më 28 nëntor 1912); 2. U zgjodh Këshilli i Lartë, që përfaqësonte kryetarin e Shtetit Shqiptar dhe Këshilli Kombëtar me funksionet e parlamentit; 3. Kongresi zgjodhi qeverinë kryesuar nga Sulejman Delvina, Qeveri e cila më 11 shkurt u vendos në Tiranë dhe që, prej kësaj dite u bë kryeqyteti i Shqipërisë".
Krahas fotografive të Kongresit janë portretet e funksionarëve të Qeverisë së Sulejman Delvinës (kryeministër): Eshref Frashëri (zv.kryeministër), Ahmet Zogu (Ministër i Punëve të Brendshme), Hoxha Kadri (Ministër i Drejtësisë), Sotir Peci (Ministër i Arsimit), Mehmet Konica (Ministër i Punëve të Jashtme), Ali Riza Kolonja (Ministër i Luftës), Bajram Curri (ministër pa portofol), Hysen Vrioni (Ministër pa portofol), Spiro Jorgo Koleka (Ministër pa protofol).
Përbri materialit për Qeverinë e Delvinës, shihet një fragment i kushtetutës. Në pikën e V-të të saj mund të lexojmë: "Në kjoftë se njeni nga gjymtyrët e Këshillit Naltë jep dorëheqjen, tre të tjerët vijojnë në detyrë".


Të gjitha dokumentet e ekspozitës shoqërohen me fotografi, Lushnja dhe Tirana në vitin 1920, turma të popullit në sheshin përpara godinës ku zhvillohej Kongresi, dhoma ku zhvilloi punimet mbledhja historike, foto e Selisë së Qeverisë në vitet 1920, 1928-1931, foto e Këshillit të Lartë duke hyrë në Tiranë, shkurt 1920. Burra me kostume, kapela dhe bastun, veshje gati uniforme.
Një prej bastunëve është ekspozuar edhe në këtë ekspozitë. Është i Aqif Pashë Elbasanit (1860-1926), bashkë me thikën, e një flamur, të gjitha këto të mbyllura në një eksponat. Kur hyn në holl, përballesh me portretin e tij në bronz.
Në fund ndjen nevojën për më tepër detaje të tilla të gjalla, letra origjinale, objekte, që bëjnë më të prekshme ngjarjet e një kohe të kaluar.
Vazhdo...

Gjuha e patriotëve



Jorida Pasku

Gjuha e njerëzve që mbështesnin Kongresin e Lushnjës më 1920. Ekspozohen letra dhe fotografi, vendimet e ngjarjes historike, fragment nga kushtetuta dhe sende të Aqif Pashë Elbasanit. Në Muzeun Historik Kombëtar deri më 31 janar




Letra drejtuar Këshillit të Lartë, fotografi të burrave të shtetit të 1920-ës, himni dhe betimet e kryesisë dhe të delegatëve, portreti në bronz i kryetarit Aqif Pashë Elbasani, si dhe sendet personale, bastuni, thika, bashkë në ekspozitën e hapur deri më 31 janar në Muzeun Historik Kombëtar, me rastin e 90-vjetorit të Kongresit të Lushnjës. Një ngjarje me vlerë historike, që kaloi pa u ndjerë. Nga zyra e shtypit e Ministrisë së Kulturës erdhi një njoftim tri ditë pas aktiviteteve që u organizuan në Lushnjë, më 24 dhjetor. Ndër të gjitha materialet e nxjerra nga fondi i Muzeut Historik Kombëtar, janë tetë letra të mbyllura në një tryezë xhami, që të ndjellin kureshtjen.
Didaskalitë thonë: "Masat popullore mbështesin vendimet e Kongresit të Lushnjës" tek letra e datës 20 shkurt 1920; "Nga protokolli i Kongresit të Lushnjës" tek letra e firmosur nga sekretarët e Kryesisë së Kongresit, Kostaq Kotta, Ferit Vokopola dhe kryetari i mbledhjes Kombëtare Aqif Pasha. E më poshtë "Protesta kundër Planeve Shqiptare të Fuqive të Mëdha" tek një letër që me zor deshifrohet: Populli i Vlorës dhe Krahinës së saj dërguar shkëlqesisë z.Bumçi, anëtar i Këshillit të Naltë të Kongresit.
Këto letra të zverdhura flasin për mbështetjen dhe besimin që kishin siguruar në popull anëtarët e këtij Kongresi.


Ja çfarë thotë njëra prej letrave:
"Gjithë populli mbasi lidhi këtë besë, me pëlqim të përgjithshëm vendosi këtë urdhër të ditës: 1. Të jetë gati për ç'do therori për me shpëtue Atdhenë nga coptimi; 2. Pëlqevi vendimet e Mbledhjes Kombëtare të Lushnjës dhe asht gati me i ndihmue me gjithë fuqin e vetë Qeverisë së re
3. Tërheq vërejtjen e Qeverisë së re dhe e ban të përgjegjshme për vonimin e të marrunit të aktevet, prej Qeverisë së Vjetër; 4. Lyp që Komanda Ushtarake Italiane të mbajë për anësinë tue mos i kundërshtue vullnetit të patundun të popullit shqiptar; 5. Nga një kopje e kësaj t'u çohet Qeverisë së Re dhe autoriteteve ushtarake Italiane ndë Tiranë" (Gropaj, 22 shkurt 1920, Në emër të gjithë popullit, Pleqësit e Katunavet".
Gjurmët e penës, shpejtësia e shkrimit, boja e hapërdarë në fjalë të veçanta, në njërën prej letrave të hershme (Vlorë, më 28 të vjeshtës së I-rë, 1919), që është shkruar para se të mblidhet Kongresi i Lushnjës, nga vlonjatë (populli i Vlorës dhe krahinës së saj), duket sikur shprehin revoltën e atyre njerëzve ndaj planeve të Fuqitë e Mëdha kundrejt Shqipërisë.
Ndaj letra, "dërguar shkëlqesisë Luigj Bumçi në Paris", është quajtur "Protesta kundër planeve Antishqiptare të Fuqive të Mëdha".


Në të gjitha letrat, po edhe në betimet e anëtarëve të Kongresit të 1920-ës, vihet re një gjuhë ku fjala ka peshë, është e zgjedhur, dhe lë mbresë.
Edhe pse ky nuk është qëllimi i parë i ekspozitës, është një fakt që bie në sy.
"Shpresa humbi/ Atdheu ty po të thërret/ Ta shpëtosh nga kjo natë/ Bëu i zoti në do të rrosh në jetë/ Armikut jepi datë/ Në të varet shpres'e kombit shqipëtar, Në statutin tënd të shtrenjtë/ Çliro tokat e Shqipërisë së parë/ Bashko Atdheun e shenjtë".
Janë këto vargje të marra nga Hymni i Kongresit të Lushnjës, që dëftejnë besimin, forcën dhe parimet që i bashkonin mendimtarët e kohës.
E njëjta gjuhë shihet edhe në betimin e "Anëtarit të Këshillit të Naltë" të Kongresit, me kryetar Aqif Pashë Elbasanin, dhe anëtarë Luigj Bumçin, Mihal Turtullin dhe Abdi Toptanin.
"Betohem në emër të Perëndisë duke dhënë besën shqiptare e fjalën e nderit para mbledhjes së kombit se do t'i shërbej popullit dhe shtetit shqiptar drejtësisht, do të mbroj ligjet dhe indipendencën e plotë të atdheut të shenjtë".


Në krah të dokumentit "Vendimet Historike të Kongresit" ku shihen 4 portretet e burrave që vendosën për fatin e kohës dhe betimet e tyre, qëndron dokumenti "Delegatët e Kongresit", ku në krye janë emrat e kryesisë: Aqif Pashë Biçaku (kryetar), Sotir Peçi (nënkryetar), Kostaq Kotta (sekretar) dhe Ferit Vokopola (sekretar) e poshtë tyre emrat e 50 përfaqësuesve të 26 qyteteve të Shqipërisë. Të gjithë zotohen: "Mbledhja Kombëtare jep fjalën e nderit e besën shqiptare, duke u betuar në emër të Perëndisë se derisa Këshilla e Naltë vepron sipas Ligjit të Shtetit, duke ruajtur pavarësinë e plotë të Shqipërisë me mish e me shpirt, do të jetë mbrojtës e përkrahës i gjithhershëm i kësaj këshille".
Po përse ishte me kaq rëndësi Kongresi i Lushnjës në Shqipërinë e 1920-ës?
Këtë na e "sqarojnë" vendimet që dolën prej mbledhjes së kongresit (21-31 janar në Lushnjë), të cilat janë riprodhuar me rastin e ekspozitës në MHK:
"1.Riafrimi i Pavarësisë së Plotë të Shqipërisë (shpallur më 28 nëntor 1912); 2. U zgjodh Këshilli i Lartë, që përfaqësonte kryetarin e Shtetit Shqiptar dhe Këshilli Kombëtar me funksionet e parlamentit; 3. Kongresi zgjodhi qeverinë kryesuar nga Sulejman Delvina, Qeveri e cila më 11 shkurt u vendos në Tiranë dhe që, prej kësaj dite u bë kryeqyteti i Shqipërisë".
Krahas fotografive të Kongresit janë portretet e funksionarëve të Qeverisë së Sulejman Delvinës (kryeministër): Eshref Frashëri (zv.kryeministër), Ahmet Zogu (Ministër i Punëve të Brendshme), Hoxha Kadri (Ministër i Drejtësisë), Sotir Peci (Ministër i Arsimit), Mehmet Konica (Ministër i Punëve të Jashtme), Ali Riza Kolonja (Ministër i Luftës), Bajram Curri (ministër pa portofol), Hysen Vrioni (Ministër pa portofol), Spiro Jorgo Koleka (Ministër pa protofol).
Përbri materialit për Qeverinë e Delvinës, shihet një fragment i kushtetutës. Në pikën e V-të të saj mund të lexojmë: "Në kjoftë se njeni nga gjymtyrët e Këshillit Naltë jep dorëheqjen, tre të tjerët vijojnë në detyrë".


Të gjitha dokumentet e ekspozitës shoqërohen me fotografi, Lushnja dhe Tirana në vitin 1920, turma të popullit në sheshin përpara godinës ku zhvillohej Kongresi, dhoma ku zhvilloi punimet mbledhja historike, foto e Selisë së Qeverisë në vitet 1920, 1928-1931, foto e Këshillit të Lartë duke hyrë në Tiranë, shkurt 1920. Burra me kostume, kapela dhe bastun, veshje gati uniforme.
Një prej bastunëve është ekspozuar edhe në këtë ekspozitë. Është i Aqif Pashë Elbasanit (1860-1926), bashkë me thikën, e një flamur, të gjitha këto të mbyllura në një eksponat. Kur hyn në holl, përballesh me portretin e tij në bronz.
Në fund ndjen nevojën për më tepër detaje të tilla të gjalla, letra origjinale, objekte, që bëjnë më të prekshme ngjarjet e një kohe të kaluar.
Vazhdo...

Gjuha e patriotëve

Jorida Pasku

Gjuha e njerëzve që mbështesnin Kongresin e Lushnjës më 1920. Ekspozohen letra dhe fotografi, vendimet e ngjarjes historike, fragment nga kushtetuta dhe sende të Aqif Pashë Elbasanit. Në Muzeun Historik Kombëtar deri më 31 janar


Imzot Bumçi dhe Aqif Pashe Elbasani



Letra drejtuar Këshillit të Lartë, fotografi të burrave të shtetit të 1920-ës, himni dhe betimet e kryesisë dhe të delegatëve, portreti në bronz i kryetarit Aqif Pashë Elbasani, si dhe sendet personale, bastuni, thika, bashkë në ekspozitën e hapur deri më 31 janar në Muzeun Historik Kombëtar, me rastin e 90-vjetorit të Kongresit të Lushnjës. Një ngjarje me vlerë historike, që kaloi pa u ndjerë. Nga zyra e shtypit e Ministrisë së Kulturës erdhi një njoftim tri ditë pas aktiviteteve që u organizuan në Lushnjë, më 24 dhjetor. Ndër të gjitha materialet e nxjerra nga fondi i Muzeut Historik Kombëtar, janë tetë letra të mbyllura në një tryezë xhami, që të ndjellin kureshtjen.
Didaskalitë thonë: "Masat popullore mbështesin vendimet e Kongresit të Lushnjës" tek letra e datës 20 shkurt 1920; "Nga protokolli i Kongresit të Lushnjës" tek letra e firmosur nga sekretarët e Kryesisë së Kongresit, Kostaq Kotta, Ferit Vokopola dhe kryetari i mbledhjes Kombëtare Aqif Pasha. E më poshtë "Protesta kundër Planeve Shqiptare të Fuqive të Mëdha" tek një letër që me zor deshifrohet: Populli i Vlorës dhe Krahinës së saj dërguar shkëlqesisë z.Bumçi, anëtar i Këshillit të Naltë të Kongresit.
Këto letra të zverdhura flasin për mbështetjen dhe besimin që kishin siguruar në popull anëtarët e këtij Kongresi.


Ja çfarë thotë njëra prej letrave:
"Gjithë populli mbasi lidhi këtë besë, me pëlqim të përgjithshëm vendosi këtë urdhër të ditës: 1. Të jetë gati për ç'do therori për me shpëtue Atdhenë nga coptimi; 2. Pëlqevi vendimet e Mbledhjes Kombëtare të Lushnjës dhe asht gati me i ndihmue me gjithë fuqin e vetë Qeverisë së re
3. Tërheq vërejtjen e Qeverisë së re dhe e ban të përgjegjshme për vonimin e të marrunit të aktevet, prej Qeverisë së Vjetër; 4. Lyp që Komanda Ushtarake Italiane të mbajë për anësinë tue mos i kundërshtue vullnetit të patundun të popullit shqiptar; 5. Nga një kopje e kësaj t'u çohet Qeverisë së Re dhe autoriteteve ushtarake Italiane ndë Tiranë" (Gropaj, 22 shkurt 1920, Në emër të gjithë popullit, Pleqësit e Katunavet".
Gjurmët e penës, shpejtësia e shkrimit, boja e hapërdarë në fjalë të veçanta, në njërën prej letrave të hershme (Vlorë, më 28 të vjeshtës së I-rë, 1919), që është shkruar para se të mblidhet Kongresi i Lushnjës, nga vlonjatë (populli i Vlorës dhe krahinës së saj), duket sikur shprehin revoltën e atyre njerëzve ndaj planeve të Fuqitë e Mëdha kundrejt Shqipërisë.
Ndaj letra, "dërguar shkëlqesisë Luigj Bumçi në Paris", është quajtur "Protesta kundër planeve Antishqiptare të Fuqive të Mëdha".


Në të gjitha letrat, po edhe në betimet e anëtarëve të Kongresit të 1920-ës, vihet re një gjuhë ku fjala ka peshë, është e zgjedhur, dhe lë mbresë.
Edhe pse ky nuk është qëllimi i parë i ekspozitës, është një fakt që bie në sy.
"Shpresa humbi/ Atdheu ty po të thërret/ Ta shpëtosh nga kjo natë/ Bëu i zoti në do të rrosh në jetë/ Armikut jepi datë/ Në të varet shpres'e kombit shqipëtar, Në statutin tënd të shtrenjtë/ Çliro tokat e Shqipërisë së parë/ Bashko Atdheun e shenjtë".
Janë këto vargje të marra nga Hymni i Kongresit të Lushnjës, që dëftejnë besimin, forcën dhe parimet që i bashkonin mendimtarët e kohës.
E njëjta gjuhë shihet edhe në betimin e "Anëtarit të Këshillit të Naltë" të Kongresit, me kryetar Aqif Pashë Elbasanin, dhe anëtarë Luigj Bumçin, Mihal Turtullin dhe Abdi Toptanin.
"Betohem në emër të Perëndisë duke dhënë besën shqiptare e fjalën e nderit para mbledhjes së kombit se do t'i shërbej popullit dhe shtetit shqiptar drejtësisht, do të mbroj ligjet dhe indipendencën e plotë të atdheut të shenjtë".


Në krah të dokumentit "Vendimet Historike të Kongresit" ku shihen 4 portretet e burrave që vendosën për fatin e kohës dhe betimet e tyre, qëndron dokumenti "Delegatët e Kongresit", ku në krye janë emrat e kryesisë: Aqif Pashë Biçaku (kryetar), Sotir Peçi (nënkryetar), Kostaq Kotta (sekretar) dhe Ferit Vokopola (sekretar) e poshtë tyre emrat e 50 përfaqësuesve të 26 qyteteve të Shqipërisë. Të gjithë zotohen: "Mbledhja Kombëtare jep fjalën e nderit e besën shqiptare, duke u betuar në emër të Perëndisë se derisa Këshilla e Naltë vepron sipas Ligjit të Shtetit, duke ruajtur pavarësinë e plotë të Shqipërisë me mish e me shpirt, do të jetë mbrojtës e përkrahës i gjithhershëm i kësaj këshille".
Po përse ishte me kaq rëndësi Kongresi i Lushnjës në Shqipërinë e 1920-ës?
Këtë na e "sqarojnë" vendimet që dolën prej mbledhjes së kongresit (21-31 janar në Lushnjë), të cilat janë riprodhuar me rastin e ekspozitës në MHK:
"1.Riafrimi i Pavarësisë së Plotë të Shqipërisë (shpallur më 28 nëntor 1912); 2. U zgjodh Këshilli i Lartë, që përfaqësonte kryetarin e Shtetit Shqiptar dhe Këshilli Kombëtar me funksionet e parlamentit; 3. Kongresi zgjodhi qeverinë kryesuar nga Sulejman Delvina, Qeveri e cila më 11 shkurt u vendos në Tiranë dhe që, prej kësaj dite u bë kryeqyteti i Shqipërisë".
Krahas fotografive të Kongresit janë portretet e funksionarëve të Qeverisë së Sulejman Delvinës (kryeministër): Eshref Frashëri (zv.kryeministër), Ahmet Zogu (Ministër i Punëve të Brendshme), Hoxha Kadri (Ministër i Drejtësisë), Sotir Peci (Ministër i Arsimit), Mehmet Konica (Ministër i Punëve të Jashtme), Ali Riza Kolonja (Ministër i Luftës), Bajram Curri (ministër pa portofol), Hysen Vrioni (Ministër pa portofol), Spiro Jorgo Koleka (Ministër pa protofol).
Përbri materialit për Qeverinë e Delvinës, shihet një fragment i kushtetutës. Në pikën e V-të të saj mund të lexojmë: "Në kjoftë se njeni nga gjymtyrët e Këshillit Naltë jep dorëheqjen, tre të tjerët vijojnë në detyrë".


Të gjitha dokumentet e ekspozitës shoqërohen me fotografi, Lushnja dhe Tirana në vitin 1920, turma të popullit në sheshin përpara godinës ku zhvillohej Kongresi, dhoma ku zhvilloi punimet mbledhja historike, foto e Selisë së Qeverisë në vitet 1920, 1928-1931, foto e Këshillit të Lartë duke hyrë në Tiranë, shkurt 1920. Burra me kostume, kapela dhe bastun, veshje gati uniforme.
Një prej bastunëve është ekspozuar edhe në këtë ekspozitë. Është i Aqif Pashë Elbasanit (1860-1926), bashkë me thikën, e një flamur, të gjitha këto të mbyllura në një eksponat. Kur hyn në holl, përballesh me portretin e tij në bronz.
Në fund ndjen nevojën për më tepër detaje të tilla të gjalla, letra origjinale, objekte, që bëjnë më të prekshme ngjarjet e një kohe të kaluar.
Vazhdo...

Peter Morgan, një studim për Kadarenë në komunizëm

Botohet anglisht një libër prej 400 faqesh

Jeta dhe krijimtaria e Ismail Kadaresë gjatë diktaturës përbëjnë subjektin e studimit që Peter Morgan, profesor i Studimeve Europiane në Universitetin e Australisë Perëndimore, i ka kushtuar shkrimtarit shqiptar në gjuhën angleze. Libri prej 400 faqesh, i botuar nga “Legenda” e “Oksford&London”, është një biografi e jetës së shkrimtarit në diktaturën shqiptare të Enver Hoxhës. “Ismail Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990” është rrëfimi i dy mjeshtërve të shahut të vendosur kundër njëri-tjetrit gjatë tri dekadave për fatin e Shqipërisë, tha profesor Morgan. “Përveçse një shkrimtar gjeni, Kadareja ishte një takticien brilant, i cili ia doli mbanë të mbijetonte në regjimin më të ashpër dhe shtypës të të gjitha regjimeve. “Shqiptarët përbëjnë një pjesë të vogël, por të rëndësishme të Australisë multikulturore dhe nëpërmjet veprës së shkrimtarit dhe intelektualit më të madh shqiptar, ne mund të arrijmë t’i kuptojmë më mirë shqiptarët, historinë dhe kulturën e tyre. Shumë shqiptarë në këtë vend mund të kenë familje që kanë vuajtur nën diktaturën e Hoxhës”, ka theksuar Morgan. Ky studim do të pasohet nga një vëllim i dytë që do të përqendrohet në jetën e Kadaresë nga viti 1990 deri në ditët e sotme. Peter Morgan ka marrë një mbështetje financiare prej 200.000 dollarësh nga Këshilli Australian i Studimeve për të përfunduar “Kadareja postkomunist: Shqipëria, Ballkani dhe Europa në veprën e Ismail Kadaresë”.

Shqip




Peter Morgan: Kadare ndëshkuesi i ish-diktatorit


Dy superfuqi të vendosur përballë njëri-tjetrit, një diktator dhe një shkrimtar. Një duel jo i barabartë, por që fitohet nga ky i fundit. Duke u përqendruar në jetën e shkrimtarit të madh, Ismail Kadare, një profesor i Studimeve Evropiane në Universitetin e Australisë Perëndimore ka shkruar studimin e parë të gjatë, në gjuhën angleze, për betejën e mbijetesës së letërsisë, në shtetin e linjës së ashpër staliniste të Shqipërisë. Përmes një njoftimi në faqen e internetit të Universitetit të Australisë Perëndimore, mësojmë se libri prej 400 faqesh i profesor Peter Morgan, i botuar nga "Legenda" e Oksford & London, është një biografi e jetës së shkrimtarit dhe patriotit shqiptar Ismail Kadare (fitues i çmimit Internacional Man Booker Prize, në vitin 2005), nën diktaturën shqiptare të Enver Hoxhës. "Ismail Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990" është rrëfimi i dy mjeshtërve të shahut të vendosur kundër njëri-tjetrit gjatë tri dekadave për fatin e Shqipërisë", tha profesor Morgan. "Përveçse një shkrimtar gjeni, Kadareja ishte një takticien brilant, i cili ia doli mbanë të mbijetonte në regjimin më të ashpër dhe shtypës të të gjitha regjimeve. Mund të thoni se Kadareja, të cilin e kam intervistuar dhe takuar shoqërisht në raste të ndryshme, ishte si Shehrezadja. Ai e mbajti veten dhe popullin shqiptar të gjallë me rrëfimet e tij. "Shqiptarët përbëjnë një pjesë të vogël, por të rëndësishme të Australisë multikulturore dhe nëpërmjet veprës së shkrimtarit dhe intelektualit më të madh shqiptar, ne mund të arrijmë të kuptojmë më mirë shqiptarët, historinë dhe kulturën e tyre. Shumë shqiptarë në këtë vend mund të kenë familje që kanë vuajtur nën diktaturën e Hoxhës. "Ai ishte një narcizist inteligjent, i etur për pushtet, që donte të tregonte se regjimi i tij ishte një regjim i sofistikuar komunist. Ai donte që të shihej si një njeri që i avancoi artet. Kadareja kishte një lloj pushteti mbi të, në atë që krijimtaria e tij ishte e mirënjohur në Perëndim, i cili i siguroi atij mbrojtje të gjithfarshme. Kadareja luajti një lojë të rrezikshme me Hoxhën. "Kadareja shkroi romane që në sipërfaqe nuk e kundërshtonin diktaturën, por nëse njerëzit lexonin mes rreshtave, ata do të mësonin shumë për veten dhe për situatën ku ndodheshin. Kadareja ishte Nemesesi (Nemesis - Perëndesha e hakmarrjes) i diktatorit. Ai e pa veten si në një ndeshje me Hoxhën për Shqipërinë.
Profesor Morgan tha se veprat e Kadaresë ishin aq të rëndësishme, në kulturën shqiptare, saqë shumë prej tyre janë përfshirë në tekstet shkollore. "Ai e ngriti gjuhën në një nivel të tillë, të aftë për të mbështetur letërsinë e madhe, ndërkohë që me mprehtësi sulmonte diktaturën e fuqishme". Vëllimi tjetër (i dyti) i profesor Morgan-it do të përqendrohet në jetën e Kadaresë nga viti 1990, deri në ditët e sotme. Ai ka marrë një mbështetje financiare prej 200.000$ nga Këshilli Australian i Studimeve për të përfunduar Kadareja postkomunist: Shqipëria, Ballkani dhe Evropa në veprën e Ismail Kadaresë.

Panorama
Vazhdo...

Peter Morgan, një studim për Kadarenë në komunizëm

Botohet anglisht një libër prej 400 faqesh

Jeta dhe krijimtaria e Ismail Kadaresë gjatë diktaturës përbëjnë subjektin e studimit që Peter Morgan, profesor i Studimeve Europiane në Universitetin e Australisë Perëndimore, i ka kushtuar shkrimtarit shqiptar në gjuhën angleze. Libri prej 400 faqesh, i botuar nga “Legenda” e “Oksford&London”, është një biografi e jetës së shkrimtarit në diktaturën shqiptare të Enver Hoxhës. “Ismail Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990” është rrëfimi i dy mjeshtërve të shahut të vendosur kundër njëri-tjetrit gjatë tri dekadave për fatin e Shqipërisë, tha profesor Morgan. “Përveçse një shkrimtar gjeni, Kadareja ishte një takticien brilant, i cili ia doli mbanë të mbijetonte në regjimin më të ashpër dhe shtypës të të gjitha regjimeve. “Shqiptarët përbëjnë një pjesë të vogël, por të rëndësishme të Australisë multikulturore dhe nëpërmjet veprës së shkrimtarit dhe intelektualit më të madh shqiptar, ne mund të arrijmë t’i kuptojmë më mirë shqiptarët, historinë dhe kulturën e tyre. Shumë shqiptarë në këtë vend mund të kenë familje që kanë vuajtur nën diktaturën e Hoxhës”, ka theksuar Morgan. Ky studim do të pasohet nga një vëllim i dytë që do të përqendrohet në jetën e Kadaresë nga viti 1990 deri në ditët e sotme. Peter Morgan ka marrë një mbështetje financiare prej 200.000 dollarësh nga Këshilli Australian i Studimeve për të përfunduar “Kadareja postkomunist: Shqipëria, Ballkani dhe Europa në veprën e Ismail Kadaresë”.

Shqip




Peter Morgan: Kadare ndëshkuesi i ish-diktatorit


Dy superfuqi të vendosur përballë njëri-tjetrit, një diktator dhe një shkrimtar. Një duel jo i barabartë, por që fitohet nga ky i fundit. Duke u përqendruar në jetën e shkrimtarit të madh, Ismail Kadare, një profesor i Studimeve Evropiane në Universitetin e Australisë Perëndimore ka shkruar studimin e parë të gjatë, në gjuhën angleze, për betejën e mbijetesës së letërsisë, në shtetin e linjës së ashpër staliniste të Shqipërisë. Përmes një njoftimi në faqen e internetit të Universitetit të Australisë Perëndimore, mësojmë se libri prej 400 faqesh i profesor Peter Morgan, i botuar nga "Legenda" e Oksford & London, është një biografi e jetës së shkrimtarit dhe patriotit shqiptar Ismail Kadare (fitues i çmimit Internacional Man Booker Prize, në vitin 2005), nën diktaturën shqiptare të Enver Hoxhës. "Ismail Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990" është rrëfimi i dy mjeshtërve të shahut të vendosur kundër njëri-tjetrit gjatë tri dekadave për fatin e Shqipërisë", tha profesor Morgan. "Përveçse një shkrimtar gjeni, Kadareja ishte një takticien brilant, i cili ia doli mbanë të mbijetonte në regjimin më të ashpër dhe shtypës të të gjitha regjimeve. Mund të thoni se Kadareja, të cilin e kam intervistuar dhe takuar shoqërisht në raste të ndryshme, ishte si Shehrezadja. Ai e mbajti veten dhe popullin shqiptar të gjallë me rrëfimet e tij. "Shqiptarët përbëjnë një pjesë të vogël, por të rëndësishme të Australisë multikulturore dhe nëpërmjet veprës së shkrimtarit dhe intelektualit më të madh shqiptar, ne mund të arrijmë të kuptojmë më mirë shqiptarët, historinë dhe kulturën e tyre. Shumë shqiptarë në këtë vend mund të kenë familje që kanë vuajtur nën diktaturën e Hoxhës. "Ai ishte një narcizist inteligjent, i etur për pushtet, që donte të tregonte se regjimi i tij ishte një regjim i sofistikuar komunist. Ai donte që të shihej si një njeri që i avancoi artet. Kadareja kishte një lloj pushteti mbi të, në atë që krijimtaria e tij ishte e mirënjohur në Perëndim, i cili i siguroi atij mbrojtje të gjithfarshme. Kadareja luajti një lojë të rrezikshme me Hoxhën. "Kadareja shkroi romane që në sipërfaqe nuk e kundërshtonin diktaturën, por nëse njerëzit lexonin mes rreshtave, ata do të mësonin shumë për veten dhe për situatën ku ndodheshin. Kadareja ishte Nemesesi (Nemesis - Perëndesha e hakmarrjes) i diktatorit. Ai e pa veten si në një ndeshje me Hoxhën për Shqipërinë.
Profesor Morgan tha se veprat e Kadaresë ishin aq të rëndësishme, në kulturën shqiptare, saqë shumë prej tyre janë përfshirë në tekstet shkollore. "Ai e ngriti gjuhën në një nivel të tillë, të aftë për të mbështetur letërsinë e madhe, ndërkohë që me mprehtësi sulmonte diktaturën e fuqishme". Vëllimi tjetër (i dyti) i profesor Morgan-it do të përqendrohet në jetën e Kadaresë nga viti 1990, deri në ditët e sotme. Ai ka marrë një mbështetje financiare prej 200.000$ nga Këshilli Australian i Studimeve për të përfunduar Kadareja postkomunist: Shqipëria, Ballkani dhe Evropa në veprën e Ismail Kadaresë.

Panorama
Vazhdo...

Salinger, ikja e fundme e një të ikuri

JD Salinger është një nga emrat më të mëdhenj të letërsisë amerikane, me një vepër që solli në jetë personazhin e famshëm të adoleshentit Holden, që në kërkim të dashurisë, vëmendjes dhe arritjes së burrërisë përjetoi gjithë andrallat e një brezi të sapodalë nga lufta. Salinger shkroi një libër që u bë më i famshëm se vetë ai, pozicionin e të cilit deri më sot nuk e ka sfiduar askush në letërsinë amerikane

Në një shoqëri si kjo e jona, ku antivlerat janë ato që ngrihen në piedestal dhe reklamohen me forcë nga makina e pamëshirshme dhe keqdashëse e propagandës, shpesh njerëzit që mbartin vlera të vërteta fshihen për të përcjellë kumtin e tyre vetëm përmes veprave. Ata nuk kanë nevojë për lavdinë vezulluese që zakonisht në publik e marrin të paaftët, apo reklamuesit e antivlerave. Atyre u mjafton që të mos lënë pa thënë atë për të cilën erdhën në jetë. Përcjellja e mesazhit, mbërritja e tij te njerëzit është shpërblimi më i madh që mund të marrin dhe që ata vetë presin. Në këtë shoqëri dukjesh pra, sapo la skenën një nga shkrimtarët që ishte shndërruar në një mit jo vetëm të kumtit që përcolli, por edhe për mosshfaqjen në publik, madje edhe në pjesën e pasme të kopertinës së librave të tij, ku zakonisht vendoset fotoja e autorit. Ai është i famshmi JD Salinger, shkrimtari që nuk jepte intervista, nuk shfaqej në ekrane, që arriti madje deri aty sa të deklaronte se në fakt nuk shkruante. Por sa më shumë që burri i mençur tërhiqej nga dritat e skenës, aq më e madhe bëhej fama e tij. Sot agjenti i librave të tij thotë: “Salinger ishte në këtë botë, por jo i kësaj bote”. Bota është shpesh banale, e Salinger nuk mund të mos ishte shpesh dhe vetë banal, por ndryshe nga bota, dhe madje ndryshe nga gjithë banorët e saj, kishte mësuar që të triumfonte mbi instinktet e ulëta. Në të ri Salinger ishte si të gjithë ne: në kërkim të famës, afirmimit, admirimit dhe suksesit. Shkruante, e ndërsa e bënte një gjë të tillë kërkonte që të ishte edhe person publik e të njihej nga të tjerët. U dërgonte letra drejtorëve të revistave, në të cilat bashkëngjiste tregimet që shkruante dhe priste famën. Po më pas çfarë ndodhi? Dëshira e tij u plotësua e pikërisht në atë moment nisi për të ndryshimi i madh. Ndërsa u bë i famshëm e kuptoi se ky ishte mallkimi më i madh që mund t’i binte një njeriu. Ndërsa mbante për herë të parë në duar librin e tij, me kapak të trashë, brenda të cilit ndodheshin fjalët e krijuara prej tij me një foto po të tijën në faqen e fundit, nisi të përjetonte shumë gjëra njëherazi, veçanërisht kur nisi të lexonte edhe vlerësimet e kritikës që e ngrinin në qiell. Në këtë moment ndjeu se të qenët i kuptuar nga të tjerët është ndonjëherë më e tmerrshme se të mos kuptohesh, apo të keqkuptohesh, që të qenët i admiruar është shumë më e lodhshme dhe rraskapitëse se të qenët i injoruar, që të shkruash e të publikosh janë dy gjëra krejt të ndryshme. Njerëzit e kësaj bote shkruajnë me qëllim që të lexohen, shkruajnë për ta publikuar dhe përhapur veprën e tyre, për t’u recensuar. Por Salinger që nuk ishte i kësaj bote, edhe pse përkohësisht u bë pjesë e saj. Kur pa materializimin e suksesit dhe famës vendosi që të zhdukej e të ikte njëherë e mirë nga sipërfaqja e gjërave. Iku nga rruga e 57 e Manhatanit, ku jetoi për një kohë të gjatë. Ishte një ikje nga sytë këmbët dhe mbi të gjitha iku nga vetvetja, sepse e dinte që kishte dobësitë e tij, siç i kam unë, ti apo të tjerët e racës njerëzore. Ishin dobësitë e tij për femrat e reja dhe dobësi të tjera, të cilat u përpoq që t’i nxirrte nga vetvetja përmes aktit për t’u zhdukur. Si e la qendrën e botës u zhvendos larg në New Hampshire, në mesin e hiçit. Gjëja e parë që bëri zhduki adresën, pastaj shkëputi linjën telefonike, i dogji të gjitha letrat e lexuesve dhe admiruesve të tij. Ajo që donte të bënte dhe të arrinte ishte të qenët vetëm me demonët e tij, demonë që mund t’i qetësonte vetëm përmes të shkruarit. Ishte e pamundur për të që të ishte i lumtur me vetveten. E dinte se kishte brenda vetes një talent të jashtëzakonshëm dhe shumë gjëra për të thënë. Por ai që ka një talent është i pari dhe i vetmi që ia njeh kufijtë. Sa më shumë e pëlqen bota, aq më shumë ai bindet se kjo botë është e paaftë që të bëjë një gjykim për të. Në këto rrethana mbeten dy mundësi: ose falimentimi si çlirim, ose ikja, arratisja. Salinger zgjodhi ikjen. Përgjatë viteve të kësaj ikjeje Salinger kërkoi që të përcillte të njëjtin mesazh që përcolli para se të vetëvritej në moshën 31-vjeçare edhe shkrimtari suedez Stig: “Harromëni”. Harroni që pas fjalëve që lexoni ekziston një njeri, mos kërkoni foto e autografe. Mos e vendosni foton nëpër bluza, apo reklama, mos organizoni mbrëmje në të cilat vijnë gazetarë dhe bëjnë pyetje idiote personale. Mos mendoni se jam i ndryshëm nga ju. Edhe unë ha karota, bëj pazar, kruaj dhëmbët, nëse kam shans mund të fus në shtrat ndonjë vajzuke. Por ama kishte një moment të vetëm që Salingerin e bënte të ndryshëm nga ne: momenti kur shkruante. Dhe në këtë ditë ndarjeje e lëmë të qetë e me respekt në botën e tij të largët e të fshehtë të fjalëve.

Kush ishte

Viti 1948 do ta shihte në majën më të lartë të suksesit me publikimin e librit të tij “The Catcher in the Rye” dhe antiheroin e tij adoleshent në luftë të vazhdueshme me prindërit. Sigurisht që ishte një roman me shumë linja autobiografike, por që përcillte karakteristikat e një brezi të tërë dhe ndoshta u bë edhe një busull për një brez më vonë. Protagonisti i famshëm i këtij libri, Holden Caulfield, u shndërrua brenda natës në simbol të adoleshentit amerikan dhe ndikimi i tij u përhap edhe përtej Atlantikut. Ky roman pati për shumë vite një shitje jashtëzakonisht të madhe dhe personazhi kryesor konsiderohet si ndër më të goditurit e letërsisë botërore, një personazh që pavarësisht kalimit të dhjetëvjeçarëve mbart tipare universale. Për Salinger ky ishte një sukses i menjëhershëm e tronditës dhe ai e përballoi me vështirësi ndryshimin e statusit financiar, por edhe mbi të gjitha famën. Kjo ndoshta bëri që më tej krijimtaria e tij të mos ishte e shumtë, ndërsa vendosi që të kalonte një jetë larg dritave të skenës e famës, që tashmë e kishte të madhe. Këtë mbyllje në vetvete ai e arriti me shumë sukses. Për shumë vite arriti që të shmangë kuriozët, paparacët, gazetarët e biografët deri në vitin 2000, kur një ish e dashur dhe bija e tij nga një martesë e dytë, publikoi një libër me kujtime, që sikurse pritej dhe sikurse ndodh me gjëra të tilla, shkaktoi një sensacion të madh, pasi nxirrte në dritë një pjesë të errët e të panjohur të shkrimtarit të madh që jetonte krejtësisht i tërhequr. Jerome David Salinger lindi në Nju Jork në vitin 1919 dhe ishte biri i një hebreu dhe një irlandezeje. Pasi shkoi në një numër shkollash shtetërore, ai vendosi që të provonte aktrimin dhe të shkollohej në një shkollë profesionale në Manhatan. Por i ati ishte tërësisht kundër dëshirës së tij për t’u bërë aktor dhe për të ndryshuar Salinger vendosi që të hynte në Akademinë Ushtarake, ku edhe u diplomua. Pikërisht kjo ishte periudha kur nisi të shkruante tregimet e para të shkurtra. Më pas kaloi një vit bredhjesh nëpër Europë, në vende të ndryshme të kontinentit dhe me t’u kthyer tentoi që të ndiqte studimet në disa universitete, por të gjitha i la përgjysmë. Në pranverën e vitit 1942, kur kishin kaluar disa muaj që Amerika ishte futur në luftë, pas sulmit në Pearl Harbor, Salinger u fut në ushtri dhe shërbeu deri në vitin 1946. Eksperienca e tij e luftës ishte e jashtëzakonshme. Ai pati shumë detyra në ushtri, ndër të cilat edhe atë të hetuesit të ushtarëve robër gjermanë. Më vonë për këtë përvojë do t’i thoshte të bijës: Nëse ndonjëherë të qëllon që të nuhasësh tymin e mishit të djegur të njeriut, kjo erë nuk do të të shqitet kurrë deri në fund të jetës”. Një nga të mirat e kësaj periudhe është se Salinger u takua me të madhin e letrave, Heminguej, që në atë kohë punonte si korrespondent lufte. Për të Heminguej nuk ishte njeriu i ashpër, brutal dhe arrogant që priste, por një njeri gati i ndrojtur. Në vitin 1948 Salinger botoi librin që e bëri të famshëm, që ishte edhe romani i parë dhe i fundit që mori një famë të tillë. Ai u bë jo vetëm libri më i lexuar në Shtetet e Bashkuara dhe më pas dhe në botë, por u shndërrua në një libër studimi për të gjitha shkollat e vendeve anglishtfolëse në botë. “The Catcher in the Rye” është pa dyshim libri më i rëndësishëm i Salingerit, që rrëfen në vetë të parë ndjesitë dhe përvojat e një adoleshenti që ka një jetë në pezulli dhe një përvojë të gjatë marrëdhëniesh zhgënjyese. Është pikërisht kjo atmosfera mbytëse e përjetuar nga brezi i adoleshentëve të pasluftës, të cilët kërkonin dashuri, por nuk e gjenin dhe kësisoj fajësonin veten dhe shndërroheshin në rebelë. Përmes këtij libri, Salinger mori statusin e një shkrimtari klasik dhe pavarësisht heshtjeve të gjata që pasuan suksesin e madh, askush nuk ka qenë në gjendje që t’ia sfidojë këtë status, edhe pse ka pasur nga ata që kanë shprehur dyshime për përmasën e letërsisë së tij. Libri i Salingerit është po aq pjesë e rëndësishme e letërsisë amerikane sa edhe vetë “Huckleberry Finn”. Në vitin 1953 vjen publikimi i librit të tij të dytë me tregime, ku autori vazhdon që të fokusojë jetën e adoleshentëve, pra të atyre që përjetojë moshën e të shndërruarit nga fëmijë në burra. Pavarësisht prodhimtarisë së paktë, Salinger ka qenë subjekt i shumë librave biografikë dhe i studimeve letrare e kjo ndërkohë që ai ishte i tërhequr plotësisht nga jeta publike dhe media. Shumë rrallë është shprehur ai për psenë e të shkruarit dhe mënyrën e tij specifike të krijimtarisë. Këtë ekzistencë të tij të mbyllur ai e ndau në më të shumtën e kohës me bashkëshorten e tretë. Ai u martua për herë të parë në vitin 1945 me Silvian, një martesë që zgjati vetëm 1 vit. Në vitin 1955 u martua për të dytën herë me Claire Douglas, me të cilën solli në jetë një djalë dhe një vajzë. Kjo martesë mori fund në vitin 1967. Pas një numri të madh marrëdhëniesh, në vitin 1988 ai u martua me Coleen O’Neil, një infermiere dhe një grua 40 vjet më e re se ai.
Vazhdo...

Misioni përkthim

Në Shtetet e Bashkuara letërsia e huaj injorohet nga një treg i fiksuar pas kërkimit të bestsellerit

Këto që po kalojmë janë ditë të vështira për industrinë e librit. Tekstet e përkthyera janë vetëm 3 për qind e tregut të librave amerikanë dhe universitetet i kanë ndërprerë buxhetet e tyre. Megjithatë, duket se asgjë nuk e dekurajon “Open Letter”, një shtëpi e vogël botuese që merret me publikimin e letërsisë së huaj, e themeluar një vit më parë me mbështetjen e Universitetit të Rokesterit, në Nju Jork. “Jashtë është një numër i madh lexuesish që janë të interesuar për letërsinë e huaj dhe nuk arrijnë të marrin atë që dëshirojnë”, shpjegon Chad W. Post, drejtori i shtëpisë botuese “Open Letter”. “Edhe pse është një situatë pak e vështirë, ne nuk kemi ndërmend të rrimë duarkryq”, thotë ai. Asnjë nga 16 titujt e librave të publikuar deri tani nga “Open Letter” nuk ka shitur më shumë se tremijë kopje, por përpjekjet e shtëpisë botuese kanë tërhequr menjëherë vëmendjen e lexuesve dhe të kritikëve. Së fundmi, shtëpia botuese ka nisur një fushatë për të përhapur librat e autorëve të huaj në tregun amerikan, iniciativë kjo që e ka vlerësuar “Open Letter” me një kontribut prej 20 mijë dollarësh për të financuar botimin e librit “The wall in my head”, një antologji tregimesh të shkrimtarëve të Europës Lindore për fundin e komunizmit.

Shtëpitë botuese amerikane të specializuara në përkthim numërohen vetëm me gishtat e njërës dorë dhe gjithsecila ka adaptuar një strategji të vetën për të mbijetuar. Shtëpia botuese “Archipelago Books” është e lidhur me një shoqatë joqeveritare dhe jeton me donacionet e lexuesve. “Europa editions”, filiali amerikan i një shtëpie botuese italiane, boton vetëm libra italianë. “Dalkey Archive Press”, ku Post ka punuar më parë, është e lidhur me një shoqatë jofitimprurëse, por edhe me një institucion universitar, si “Open Letter”.

“Lexuesve duhet t’u japësh një motiv të mirë për të marrë në dorë librat e autorëve të panjohur, të dish të tërheqësh vëmendjen e tyre”, thotë Martin Riker, drejtor i asociuar i “Dalkey”.
Strategji dhe qëllime të mira

Libri i parë i shtëpisë botuese “Open Letter”, “Nobody’s home”, përmbledhja me tregime “Nikog nema donna” e shkrimtares kroate Dubravka Ugresic, është botuar pikërisht në shtator të vitit 2008, kur shpërtheu kriza financiare. Pothuajse një vit më parë, për të publikuar këtë libër, “Open Letter” kishte hapur edhe një blog “Three percent” (‘rochester.edu’/ ‘threepercent’). Sigurisht që bëhet fjalë për një strategji marketingu, por shumë shpejt “Three percent” u bë një forum me më shumë se dy milionë kontakte. Lexuesit mund të postojnë opinionet e tyre dhe të informohen se me çfarë po merren shtëpitë e huaja botuese; përkthyesit mund të ngrenë debate mbi cilësinë e punës së tyre dhe të shohin se cilat vepra janë ende të disponueshme dhe cilat u janë dhënë kolegëve të tyre. “Sot për një redaktor është shumë e vështirë të varet totalisht nga financimet universitare, sepse as në shtyp nuk ka vend për recensione”, thotë Peter Bush, zëvendëspresident i Federatës Ndërkombëtare të Përkthimit, që momentalisht po merret me përkthimin e një përmbledhje tregimesh për shtëpinë botuese “Open Letter”.

Një komision redaktorësh, i përbërë nga shtatë anëtarë, zgjedh titujt që do të botohen. Në këtë përzgjedhje nuk përjashtohen librat, edhe pse qëllimi nuk është të lartohen më tepër se bestsellerët. “Duam të mbajmë premtimin ‘e hapjes’, i cili është i pranishëm edhe tek emri i shtëpisë botuese ‘Open Letter’”, deklaron Joanna Scott, docente e gjuhës angleze në Universitetin Rokester dhe autore e nëntë romaneve. “Jemi në kërkim të veprave të mrekullueshme dhe të them të drejtën nuk do të dija të njihja ndonjë sukses komercial, nëse do të më ndodhte ta kisha para syve”.
Për ta shtuar edhe më shumë numrin e lexuesve të tij, Post ka menduar t’ia arrijë qëllimit përmes një publiku të zgjedhur, si frekuentuesit e kinemave që propozojnë filma për të huaj. Një faktor tjetër që do ta tërhiqte lexuesin është kopertina e bukur e librit. “Lexuesit shtyhen për t’i marrë në dorë kur i shohin, edhe sepse pamja e tyre është tepër interesante”. Një shtëpi botuese mund ta arrijë suksesin edhe përmes grafikës.
Formim dhe poezi

Me përpjekjen për të krijuar një markë unike, shtëpia botuese “Open Letter” ka hapur në Universitetin Rokester një kurs studimesh letrare për përkthim, me qëllim për të krijuar, në një moment të dytë, një kurs të vërtetë specializimi. Studentët që frekuentojnë kursin përkthejnë libra me tregime për të fituar kredite. “Nëse nuk do të kisha frekuentuar këtë kurs, nuk do të kisha mësuar asgjë nga kjo botë”, thotë Lillian Miller, një studente 20-vjeçare, e cila ka jetuar në Siberi. “Mendoj se tani do të më pëlqente të punoja në një shtëpi botuese”.

Rektorati i Universitetit të Rokester është entuziast për rezultatet që shtypi po i jep këtij institucioni, si në fushën akademike ashtu edhe në atë lokale. Vitin e kaluar, shtëpia botuese “Open Letter” organizoi një takim me shkrimtarët e famshëm Salman Rushdie dhe Umberto Eco, që u sponsorizua nga universiteti dhe “Pen world voices festival”. Ishte rasti i parë i festivalit i organizuar jashtë Nju Jorkut. “Llogaritëm kostot dhe të ardhurat dhe menduam se mund ta transformonim universitetin tonë në një lloj oazi për studimet akademike mbi përkthimin”, shpjegon rektori i universitetit, Joel Seligman. “Duket se eksperimenti po funksionon. Gjithashtu do të vazhdojmë të publikojnë libra të cilësisë së lartë, gjë e cila është një perspektivë shumë stimuluese”.

Për vitin tjetër, “Open Letter” ka menduar të zgjerojë kufijtë e saj dhe të botojë për herë të parë një përmbledhje me poezi. Përkthyesit, natyrisht, janë të kënaqur për interesin e shtypit dhe i drejtohen shtëpisë botuese me projekte dhe ide të reja. “‘Open Letter’ është bërë e rëndësishme pikërisht sepse është mbështetur te gjuhët pak të njohura në Shtetet e Bashkuara, si ajo islandeze ose lituane”, thotë një përkthyes, i cili ka përkthyer për “Open Letter” librin “The taker and other stories”, një përmbledhje tregimesh të autorit brazilian Rubem Fonseca, dhe që shpreson ende të punojë me shtëpinë botuese. “Shtëpitë botuese komerciale janë të fiksuara pas kërkimit të bestsellerëve. ‘Open Letter’ ka gjetur një hapësirë për librat që nuk do të kenë një sukses të madh te publiku, por që gjithsesi kanë një vlerë letrare të padiskutueshme”.
Vazhdo...

Salinger, ikja e fundme e një të ikuri

JD Salinger është një nga emrat më të mëdhenj të letërsisë amerikane, me një vepër që solli në jetë personazhin e famshëm të adoleshentit Holden, që në kërkim të dashurisë, vëmendjes dhe arritjes së burrërisë përjetoi gjithë andrallat e një brezi të sapodalë nga lufta. Salinger shkroi një libër që u bë më i famshëm se vetë ai, pozicionin e të cilit deri më sot nuk e ka sfiduar askush në letërsinë amerikane

Në një shoqëri si kjo e jona, ku antivlerat janë ato që ngrihen në piedestal dhe reklamohen me forcë nga makina e pamëshirshme dhe keqdashëse e propagandës, shpesh njerëzit që mbartin vlera të vërteta fshihen për të përcjellë kumtin e tyre vetëm përmes veprave. Ata nuk kanë nevojë për lavdinë vezulluese që zakonisht në publik e marrin të paaftët, apo reklamuesit e antivlerave. Atyre u mjafton që të mos lënë pa thënë atë për të cilën erdhën në jetë. Përcjellja e mesazhit, mbërritja e tij te njerëzit është shpërblimi më i madh që mund të marrin dhe që ata vetë presin. Në këtë shoqëri dukjesh pra, sapo la skenën një nga shkrimtarët që ishte shndërruar në një mit jo vetëm të kumtit që përcolli, por edhe për mosshfaqjen në publik, madje edhe në pjesën e pasme të kopertinës së librave të tij, ku zakonisht vendoset fotoja e autorit. Ai është i famshmi JD Salinger, shkrimtari që nuk jepte intervista, nuk shfaqej në ekrane, që arriti madje deri aty sa të deklaronte se në fakt nuk shkruante. Por sa më shumë që burri i mençur tërhiqej nga dritat e skenës, aq më e madhe bëhej fama e tij. Sot agjenti i librave të tij thotë: “Salinger ishte në këtë botë, por jo i kësaj bote”. Bota është shpesh banale, e Salinger nuk mund të mos ishte shpesh dhe vetë banal, por ndryshe nga bota, dhe madje ndryshe nga gjithë banorët e saj, kishte mësuar që të triumfonte mbi instinktet e ulëta. Në të ri Salinger ishte si të gjithë ne: në kërkim të famës, afirmimit, admirimit dhe suksesit. Shkruante, e ndërsa e bënte një gjë të tillë kërkonte që të ishte edhe person publik e të njihej nga të tjerët. U dërgonte letra drejtorëve të revistave, në të cilat bashkëngjiste tregimet që shkruante dhe priste famën. Po më pas çfarë ndodhi? Dëshira e tij u plotësua e pikërisht në atë moment nisi për të ndryshimi i madh. Ndërsa u bë i famshëm e kuptoi se ky ishte mallkimi më i madh që mund t’i binte një njeriu. Ndërsa mbante për herë të parë në duar librin e tij, me kapak të trashë, brenda të cilit ndodheshin fjalët e krijuara prej tij me një foto po të tijën në faqen e fundit, nisi të përjetonte shumë gjëra njëherazi, veçanërisht kur nisi të lexonte edhe vlerësimet e kritikës që e ngrinin në qiell. Në këtë moment ndjeu se të qenët i kuptuar nga të tjerët është ndonjëherë më e tmerrshme se të mos kuptohesh, apo të keqkuptohesh, që të qenët i admiruar është shumë më e lodhshme dhe rraskapitëse se të qenët i injoruar, që të shkruash e të publikosh janë dy gjëra krejt të ndryshme. Njerëzit e kësaj bote shkruajnë me qëllim që të lexohen, shkruajnë për ta publikuar dhe përhapur veprën e tyre, për t’u recensuar. Por Salinger që nuk ishte i kësaj bote, edhe pse përkohësisht u bë pjesë e saj. Kur pa materializimin e suksesit dhe famës vendosi që të zhdukej e të ikte njëherë e mirë nga sipërfaqja e gjërave. Iku nga rruga e 57 e Manhatanit, ku jetoi për një kohë të gjatë. Ishte një ikje nga sytë këmbët dhe mbi të gjitha iku nga vetvetja, sepse e dinte që kishte dobësitë e tij, siç i kam unë, ti apo të tjerët e racës njerëzore. Ishin dobësitë e tij për femrat e reja dhe dobësi të tjera, të cilat u përpoq që t’i nxirrte nga vetvetja përmes aktit për t’u zhdukur. Si e la qendrën e botës u zhvendos larg në New Hampshire, në mesin e hiçit. Gjëja e parë që bëri zhduki adresën, pastaj shkëputi linjën telefonike, i dogji të gjitha letrat e lexuesve dhe admiruesve të tij. Ajo që donte të bënte dhe të arrinte ishte të qenët vetëm me demonët e tij, demonë që mund t’i qetësonte vetëm përmes të shkruarit. Ishte e pamundur për të që të ishte i lumtur me vetveten. E dinte se kishte brenda vetes një talent të jashtëzakonshëm dhe shumë gjëra për të thënë. Por ai që ka një talent është i pari dhe i vetmi që ia njeh kufijtë. Sa më shumë e pëlqen bota, aq më shumë ai bindet se kjo botë është e paaftë që të bëjë një gjykim për të. Në këto rrethana mbeten dy mundësi: ose falimentimi si çlirim, ose ikja, arratisja. Salinger zgjodhi ikjen. Përgjatë viteve të kësaj ikjeje Salinger kërkoi që të përcillte të njëjtin mesazh që përcolli para se të vetëvritej në moshën 31-vjeçare edhe shkrimtari suedez Stig: “Harromëni”. Harroni që pas fjalëve që lexoni ekziston një njeri, mos kërkoni foto e autografe. Mos e vendosni foton nëpër bluza, apo reklama, mos organizoni mbrëmje në të cilat vijnë gazetarë dhe bëjnë pyetje idiote personale. Mos mendoni se jam i ndryshëm nga ju. Edhe unë ha karota, bëj pazar, kruaj dhëmbët, nëse kam shans mund të fus në shtrat ndonjë vajzuke. Por ama kishte një moment të vetëm që Salingerin e bënte të ndryshëm nga ne: momenti kur shkruante. Dhe në këtë ditë ndarjeje e lëmë të qetë e me respekt në botën e tij të largët e të fshehtë të fjalëve.

Kush ishte

Viti 1948 do ta shihte në majën më të lartë të suksesit me publikimin e librit të tij “The Catcher in the Rye” dhe antiheroin e tij adoleshent në luftë të vazhdueshme me prindërit. Sigurisht që ishte një roman me shumë linja autobiografike, por që përcillte karakteristikat e një brezi të tërë dhe ndoshta u bë edhe një busull për një brez më vonë. Protagonisti i famshëm i këtij libri, Holden Caulfield, u shndërrua brenda natës në simbol të adoleshentit amerikan dhe ndikimi i tij u përhap edhe përtej Atlantikut. Ky roman pati për shumë vite një shitje jashtëzakonisht të madhe dhe personazhi kryesor konsiderohet si ndër më të goditurit e letërsisë botërore, një personazh që pavarësisht kalimit të dhjetëvjeçarëve mbart tipare universale. Për Salinger ky ishte një sukses i menjëhershëm e tronditës dhe ai e përballoi me vështirësi ndryshimin e statusit financiar, por edhe mbi të gjitha famën. Kjo ndoshta bëri që më tej krijimtaria e tij të mos ishte e shumtë, ndërsa vendosi që të kalonte një jetë larg dritave të skenës e famës, që tashmë e kishte të madhe. Këtë mbyllje në vetvete ai e arriti me shumë sukses. Për shumë vite arriti që të shmangë kuriozët, paparacët, gazetarët e biografët deri në vitin 2000, kur një ish e dashur dhe bija e tij nga një martesë e dytë, publikoi një libër me kujtime, që sikurse pritej dhe sikurse ndodh me gjëra të tilla, shkaktoi një sensacion të madh, pasi nxirrte në dritë një pjesë të errët e të panjohur të shkrimtarit të madh që jetonte krejtësisht i tërhequr. Jerome David Salinger lindi në Nju Jork në vitin 1919 dhe ishte biri i një hebreu dhe një irlandezeje. Pasi shkoi në një numër shkollash shtetërore, ai vendosi që të provonte aktrimin dhe të shkollohej në një shkollë profesionale në Manhatan. Por i ati ishte tërësisht kundër dëshirës së tij për t’u bërë aktor dhe për të ndryshuar Salinger vendosi që të hynte në Akademinë Ushtarake, ku edhe u diplomua. Pikërisht kjo ishte periudha kur nisi të shkruante tregimet e para të shkurtra. Më pas kaloi një vit bredhjesh nëpër Europë, në vende të ndryshme të kontinentit dhe me t’u kthyer tentoi që të ndiqte studimet në disa universitete, por të gjitha i la përgjysmë. Në pranverën e vitit 1942, kur kishin kaluar disa muaj që Amerika ishte futur në luftë, pas sulmit në Pearl Harbor, Salinger u fut në ushtri dhe shërbeu deri në vitin 1946. Eksperienca e tij e luftës ishte e jashtëzakonshme. Ai pati shumë detyra në ushtri, ndër të cilat edhe atë të hetuesit të ushtarëve robër gjermanë. Më vonë për këtë përvojë do t’i thoshte të bijës: Nëse ndonjëherë të qëllon që të nuhasësh tymin e mishit të djegur të njeriut, kjo erë nuk do të të shqitet kurrë deri në fund të jetës”. Një nga të mirat e kësaj periudhe është se Salinger u takua me të madhin e letrave, Heminguej, që në atë kohë punonte si korrespondent lufte. Për të Heminguej nuk ishte njeriu i ashpër, brutal dhe arrogant që priste, por një njeri gati i ndrojtur. Në vitin 1948 Salinger botoi librin që e bëri të famshëm, që ishte edhe romani i parë dhe i fundit që mori një famë të tillë. Ai u bë jo vetëm libri më i lexuar në Shtetet e Bashkuara dhe më pas dhe në botë, por u shndërrua në një libër studimi për të gjitha shkollat e vendeve anglishtfolëse në botë. “The Catcher in the Rye” është pa dyshim libri më i rëndësishëm i Salingerit, që rrëfen në vetë të parë ndjesitë dhe përvojat e një adoleshenti që ka një jetë në pezulli dhe një përvojë të gjatë marrëdhëniesh zhgënjyese. Është pikërisht kjo atmosfera mbytëse e përjetuar nga brezi i adoleshentëve të pasluftës, të cilët kërkonin dashuri, por nuk e gjenin dhe kësisoj fajësonin veten dhe shndërroheshin në rebelë. Përmes këtij libri, Salinger mori statusin e një shkrimtari klasik dhe pavarësisht heshtjeve të gjata që pasuan suksesin e madh, askush nuk ka qenë në gjendje që t’ia sfidojë këtë status, edhe pse ka pasur nga ata që kanë shprehur dyshime për përmasën e letërsisë së tij. Libri i Salingerit është po aq pjesë e rëndësishme e letërsisë amerikane sa edhe vetë “Huckleberry Finn”. Në vitin 1953 vjen publikimi i librit të tij të dytë me tregime, ku autori vazhdon që të fokusojë jetën e adoleshentëve, pra të atyre që përjetojë moshën e të shndërruarit nga fëmijë në burra. Pavarësisht prodhimtarisë së paktë, Salinger ka qenë subjekt i shumë librave biografikë dhe i studimeve letrare e kjo ndërkohë që ai ishte i tërhequr plotësisht nga jeta publike dhe media. Shumë rrallë është shprehur ai për psenë e të shkruarit dhe mënyrën e tij specifike të krijimtarisë. Këtë ekzistencë të tij të mbyllur ai e ndau në më të shumtën e kohës me bashkëshorten e tretë. Ai u martua për herë të parë në vitin 1945 me Silvian, një martesë që zgjati vetëm 1 vit. Në vitin 1955 u martua për të dytën herë me Claire Douglas, me të cilën solli në jetë një djalë dhe një vajzë. Kjo martesë mori fund në vitin 1967. Pas një numri të madh marrëdhëniesh, në vitin 1988 ai u martua me Coleen O’Neil, një infermiere dhe një grua 40 vjet më e re se ai.
Vazhdo...

Misioni përkthim

Në Shtetet e Bashkuara letërsia e huaj injorohet nga një treg i fiksuar pas kërkimit të bestsellerit

Këto që po kalojmë janë ditë të vështira për industrinë e librit. Tekstet e përkthyera janë vetëm 3 për qind e tregut të librave amerikanë dhe universitetet i kanë ndërprerë buxhetet e tyre. Megjithatë, duket se asgjë nuk e dekurajon “Open Letter”, një shtëpi e vogël botuese që merret me publikimin e letërsisë së huaj, e themeluar një vit më parë me mbështetjen e Universitetit të Rokesterit, në Nju Jork. “Jashtë është një numër i madh lexuesish që janë të interesuar për letërsinë e huaj dhe nuk arrijnë të marrin atë që dëshirojnë”, shpjegon Chad W. Post, drejtori i shtëpisë botuese “Open Letter”. “Edhe pse është një situatë pak e vështirë, ne nuk kemi ndërmend të rrimë duarkryq”, thotë ai. Asnjë nga 16 titujt e librave të publikuar deri tani nga “Open Letter” nuk ka shitur më shumë se tremijë kopje, por përpjekjet e shtëpisë botuese kanë tërhequr menjëherë vëmendjen e lexuesve dhe të kritikëve. Së fundmi, shtëpia botuese ka nisur një fushatë për të përhapur librat e autorëve të huaj në tregun amerikan, iniciativë kjo që e ka vlerësuar “Open Letter” me një kontribut prej 20 mijë dollarësh për të financuar botimin e librit “The wall in my head”, një antologji tregimesh të shkrimtarëve të Europës Lindore për fundin e komunizmit.

Shtëpitë botuese amerikane të specializuara në përkthim numërohen vetëm me gishtat e njërës dorë dhe gjithsecila ka adaptuar një strategji të vetën për të mbijetuar. Shtëpia botuese “Archipelago Books” është e lidhur me një shoqatë joqeveritare dhe jeton me donacionet e lexuesve. “Europa editions”, filiali amerikan i një shtëpie botuese italiane, boton vetëm libra italianë. “Dalkey Archive Press”, ku Post ka punuar më parë, është e lidhur me një shoqatë jofitimprurëse, por edhe me një institucion universitar, si “Open Letter”.

“Lexuesve duhet t’u japësh një motiv të mirë për të marrë në dorë librat e autorëve të panjohur, të dish të tërheqësh vëmendjen e tyre”, thotë Martin Riker, drejtor i asociuar i “Dalkey”.
Strategji dhe qëllime të mira

Libri i parë i shtëpisë botuese “Open Letter”, “Nobody’s home”, përmbledhja me tregime “Nikog nema donna” e shkrimtares kroate Dubravka Ugresic, është botuar pikërisht në shtator të vitit 2008, kur shpërtheu kriza financiare. Pothuajse një vit më parë, për të publikuar këtë libër, “Open Letter” kishte hapur edhe një blog “Three percent” (‘rochester.edu’/ ‘threepercent’). Sigurisht që bëhet fjalë për një strategji marketingu, por shumë shpejt “Three percent” u bë një forum me më shumë se dy milionë kontakte. Lexuesit mund të postojnë opinionet e tyre dhe të informohen se me çfarë po merren shtëpitë e huaja botuese; përkthyesit mund të ngrenë debate mbi cilësinë e punës së tyre dhe të shohin se cilat vepra janë ende të disponueshme dhe cilat u janë dhënë kolegëve të tyre. “Sot për një redaktor është shumë e vështirë të varet totalisht nga financimet universitare, sepse as në shtyp nuk ka vend për recensione”, thotë Peter Bush, zëvendëspresident i Federatës Ndërkombëtare të Përkthimit, që momentalisht po merret me përkthimin e një përmbledhje tregimesh për shtëpinë botuese “Open Letter”.

Një komision redaktorësh, i përbërë nga shtatë anëtarë, zgjedh titujt që do të botohen. Në këtë përzgjedhje nuk përjashtohen librat, edhe pse qëllimi nuk është të lartohen më tepër se bestsellerët. “Duam të mbajmë premtimin ‘e hapjes’, i cili është i pranishëm edhe tek emri i shtëpisë botuese ‘Open Letter’”, deklaron Joanna Scott, docente e gjuhës angleze në Universitetin Rokester dhe autore e nëntë romaneve. “Jemi në kërkim të veprave të mrekullueshme dhe të them të drejtën nuk do të dija të njihja ndonjë sukses komercial, nëse do të më ndodhte ta kisha para syve”.
Për ta shtuar edhe më shumë numrin e lexuesve të tij, Post ka menduar t’ia arrijë qëllimit përmes një publiku të zgjedhur, si frekuentuesit e kinemave që propozojnë filma për të huaj. Një faktor tjetër që do ta tërhiqte lexuesin është kopertina e bukur e librit. “Lexuesit shtyhen për t’i marrë në dorë kur i shohin, edhe sepse pamja e tyre është tepër interesante”. Një shtëpi botuese mund ta arrijë suksesin edhe përmes grafikës.
Formim dhe poezi

Me përpjekjen për të krijuar një markë unike, shtëpia botuese “Open Letter” ka hapur në Universitetin Rokester një kurs studimesh letrare për përkthim, me qëllim për të krijuar, në një moment të dytë, një kurs të vërtetë specializimi. Studentët që frekuentojnë kursin përkthejnë libra me tregime për të fituar kredite. “Nëse nuk do të kisha frekuentuar këtë kurs, nuk do të kisha mësuar asgjë nga kjo botë”, thotë Lillian Miller, një studente 20-vjeçare, e cila ka jetuar në Siberi. “Mendoj se tani do të më pëlqente të punoja në një shtëpi botuese”.

Rektorati i Universitetit të Rokester është entuziast për rezultatet që shtypi po i jep këtij institucioni, si në fushën akademike ashtu edhe në atë lokale. Vitin e kaluar, shtëpia botuese “Open Letter” organizoi një takim me shkrimtarët e famshëm Salman Rushdie dhe Umberto Eco, që u sponsorizua nga universiteti dhe “Pen world voices festival”. Ishte rasti i parë i festivalit i organizuar jashtë Nju Jorkut. “Llogaritëm kostot dhe të ardhurat dhe menduam se mund ta transformonim universitetin tonë në një lloj oazi për studimet akademike mbi përkthimin”, shpjegon rektori i universitetit, Joel Seligman. “Duket se eksperimenti po funksionon. Gjithashtu do të vazhdojmë të publikojnë libra të cilësisë së lartë, gjë e cila është një perspektivë shumë stimuluese”.

Për vitin tjetër, “Open Letter” ka menduar të zgjerojë kufijtë e saj dhe të botojë për herë të parë një përmbledhje me poezi. Përkthyesit, natyrisht, janë të kënaqur për interesin e shtypit dhe i drejtohen shtëpisë botuese me projekte dhe ide të reja. “‘Open Letter’ është bërë e rëndësishme pikërisht sepse është mbështetur te gjuhët pak të njohura në Shtetet e Bashkuara, si ajo islandeze ose lituane”, thotë një përkthyes, i cili ka përkthyer për “Open Letter” librin “The taker and other stories”, një përmbledhje tregimesh të autorit brazilian Rubem Fonseca, dhe që shpreson ende të punojë me shtëpinë botuese. “Shtëpitë botuese komerciale janë të fiksuara pas kërkimit të bestsellerëve. ‘Open Letter’ ka gjetur një hapësirë për librat që nuk do të kenë një sukses të madh te publiku, por që gjithsesi kanë një vlerë letrare të padiskutueshme”.
Vazhdo...

E mira dhe e keqja pas Rajhut të Tretë



Disa çështje mbesin kurciale, e kaluara nuk kalon kurrë.

Nga Alessandra Iadicicco La Stampa

Siegfried Lenz, lindur në Prusi 83 vite më parë, do të marrë këto ditë në itali çmimin Nonino, të cilin do t’ia dorëzojë autori italian Claudio Magris. Çmimi i jepet sidomos për librin Një minutë heshtje. Delikatesa me të cilën ka “pëshpëritur një histori dashurie pa kohë” dhe madhështia me të cilën “ka ditur ta ballafaqojë pa retorikë dramën e një populli”, janë meritat ia njeh juria e kryesuar nga V.S. Naipaul dhe e përbërë nga Adonis, Peter Brook, Norman Manea, Edgar Morin dhe Ermanno Olmi. E takojmë në Hamburg.

Çfarë efekti ju bën sot ta rilexoni, përmes një distance prej 40 vitesh, temat si lufta dhe nazizmi, dhuna dhe persekutimi, raporti mes autoritetit, “gëzimit të detyrës” dhe “detyrës së mosbindjes”?
“Leksione në gjermanisht u botua më ’68, por janë disa aspekte ende aktuale në këtë libër. Çështje si përgjegjësia morale, modelet që duhet ndjekur, metodat edukative, konfrontimi mes të mirës dhe të keqes ruajnë vlerën e tyre bukur përtej fundit të Rajhut të Tretë. Pra: e kaluara nuk kalon kurrë”.

Juria e Nonino i thurin lavd të qenit tuaj “i shkëputur dhe mosbesues ndaj çdo ideologjie”. E megjithatë, në vitet ’60, me Gunter Grass, ju milituat në politikë: u angazhuat për Ostpolitik, bëtë kampanjë për Spd-në.
“Po, e kam shëtitur Gjermaninë duke bërë propagandë elektorale për miqtë e atëhershëm: Helmut Schmidt dhe Willy Brandt. Sot gjërat janë ndryshe. SPD nuk është më po ajo në të cilën unë i kisha hedhur shpresat e mia. Angazhimi politik sidoqoftë nuk ka të bëjë vetëm me letërsinë: është një detyrë qytetare. Aq më mirë nëse librat kontribuojnë në stimulimin e vetëdijes së qytetarëve”.

Vetëm së fundi, me të kaluar 80 vitet, keni vendosur të ballafaqoheni me temën e dashurisë. Me novelën Një minutë heshtje. Pse vetëm tash? Një kujtim personal?
“Zëri narrativ në këtë tregim është ai i një të riu, por frymëzimi nuk është autobiografik, veç nëse në masën në të cilën edhe shkrimtarët i jetojnë eksperiencat e tyre dashurore. Por është e vërtetë ajo që thoni: dashuria është bërë për mua një motiv frymëzimi vetëm vonë, me moshën. Pse? Mund të përgjigjem me një moto: për gjërat më të mira lypset kohë”.

Një minutë heshtje ka qenë bestseller në Gjermani. Çka do të thotë për ju miratimi i publikut?
“Lexuesit janë kreatura të panjohura. Është gjithmonë kënaqësi të bëj muhabet me ta pas leximeve publike – tashmë gjithnjë e më të rralla – të teksteve të mia. Shpesh marr edhe letra nga ana e tyre; jo që nga kjo lind ndonjë korrespondencë me ata që i lexojnë romanet e mia. Janë të shumtë megjithatë: e natyrisht se nuk mund të ankohem pse aq njerëz vendosin t’i blejnë librat e mi. Gjithnjë kam pasur një sukses të mirë shitjesh. Edhe të shoh veten të përkthyer në mbi njëzet gjuhë, që shpesh e injoroj krejtësisht, është emocionuese. Pastaj realizimi kinematografik apo televiziv i historive të mia është një eksperiencë edhe më ndryshe. Në rastin e tillë, shkrimet e mia, të lejuara nga unë, ecin vetë. Atëherë s’më mbetet pos të kënaqem me filmin”.

Ju jeni mik i madh i Marcel Reich-Ranicki: arbitri absolut i fatit të çdo autori në Gjermani...
“Paj po, jemi miq që prej pesëdhjetë vitesh. Merita e tij është se i ka dhënë kritikës një rol të rangut të parë në Gjermani. Pavarësisht a bëhet fjalë për teatër, muzikë apo letërsi, mjetet e komunikimit i rezervojnë një ngjarjeje kulturore hapësirën që meriton”.

Hapësira juaj, atdheu juaj, shtëpia juaj, ku janë? Jeni lindur në Prusinë lindore, rritur në Baltik, ikur në Danimarkë dhe kthyer në Hamburg. Në faqet tuaja përshkruani peizazhet e Detit të veriut, brigjet e Schleswig-Holstein, moçalet mazurke...
“Atdheu im gjeografik, qyteti im i lindjes, është Lyck-u, sot polak. Isha trembëdhjetë vjeç kur plasi lufta që më largoi nga aty. Atdheu im biografik atëherë u bë Hamburgu: qyteti ku i kreva studimet universitare, ku fillova të punoj, si redaktor kulture i të përditshmes Die Welt, dhe ku njoha gruan time. Jetoj këtu prej vitit ’45. Më parë ka qenë intervali danez: në ditët e fundit të luftës, prill-maj ’54, jetova në Danimarkë, ku isha strehuar si dezertor. Nga këtu lidhja me këtë vend, “qytetar nderi” i të cilit jam. Ja pse peizazhet e Veriut kthehen shpesh në faqet e mia”.

E atdheu juaj letrar?
“Vij nga familja shumë e vjetër e treguesve të historive: atyre që nëpër sheshet e pazarit, në portet detare, në ceremonitë martesore apo në të gjitha rastet e takimeve gjejnë shtytje për të treguar atë që do të mund të kishte ndodhur përnjëmend dhe që ndoshta s’ka ndodhur kurrë. Kam nevojë të sajoj histori për ta kuptuar botën. Vetëm suke shkruar mësoj t’i njoh njerëzit, bëmat dhe konfliktet. Sigurisht, i kam disa modele të vërteta: vëllezër të shpirtit. Autorë si Faulkner, Steinbeck dhe Hemingway”.

Ju keni qenë ndër themeluesit e Grupit 47, me Grass-in, Martin Walser, Hans Magnus Enzensberger. Ndiheni ende pjesë e tij?
”Autorët e Grupit 47, që lindi pas luftës, ishin të karakterizuar nga një eksperiencë e përbashkët brezore. Ishte aspekti i tyre i veçantë: kishin bashkëndarë eksperiencën e luftës dhe varfërisë pas humbjes. Nuk besoj se autorët e brezave të rinj e ndiejnë nevojën e një Forumi analog të ballafaqimit”.
Vazhdo...

E mira dhe e keqja pas Rajhut të Tretë



Disa çështje mbesin kurciale, e kaluara nuk kalon kurrë.

Nga Alessandra Iadicicco La Stampa

Siegfried Lenz, lindur në Prusi 83 vite më parë, do të marrë këto ditë në itali çmimin Nonino, të cilin do t’ia dorëzojë autori italian Claudio Magris. Çmimi i jepet sidomos për librin Një minutë heshtje. Delikatesa me të cilën ka “pëshpëritur një histori dashurie pa kohë” dhe madhështia me të cilën “ka ditur ta ballafaqojë pa retorikë dramën e një populli”, janë meritat ia njeh juria e kryesuar nga V.S. Naipaul dhe e përbërë nga Adonis, Peter Brook, Norman Manea, Edgar Morin dhe Ermanno Olmi. E takojmë në Hamburg.

Çfarë efekti ju bën sot ta rilexoni, përmes një distance prej 40 vitesh, temat si lufta dhe nazizmi, dhuna dhe persekutimi, raporti mes autoritetit, “gëzimit të detyrës” dhe “detyrës së mosbindjes”?
“Leksione në gjermanisht u botua më ’68, por janë disa aspekte ende aktuale në këtë libër. Çështje si përgjegjësia morale, modelet që duhet ndjekur, metodat edukative, konfrontimi mes të mirës dhe të keqes ruajnë vlerën e tyre bukur përtej fundit të Rajhut të Tretë. Pra: e kaluara nuk kalon kurrë”.

Juria e Nonino i thurin lavd të qenit tuaj “i shkëputur dhe mosbesues ndaj çdo ideologjie”. E megjithatë, në vitet ’60, me Gunter Grass, ju milituat në politikë: u angazhuat për Ostpolitik, bëtë kampanjë për Spd-në.
“Po, e kam shëtitur Gjermaninë duke bërë propagandë elektorale për miqtë e atëhershëm: Helmut Schmidt dhe Willy Brandt. Sot gjërat janë ndryshe. SPD nuk është më po ajo në të cilën unë i kisha hedhur shpresat e mia. Angazhimi politik sidoqoftë nuk ka të bëjë vetëm me letërsinë: është një detyrë qytetare. Aq më mirë nëse librat kontribuojnë në stimulimin e vetëdijes së qytetarëve”.

Vetëm së fundi, me të kaluar 80 vitet, keni vendosur të ballafaqoheni me temën e dashurisë. Me novelën Një minutë heshtje. Pse vetëm tash? Një kujtim personal?
“Zëri narrativ në këtë tregim është ai i një të riu, por frymëzimi nuk është autobiografik, veç nëse në masën në të cilën edhe shkrimtarët i jetojnë eksperiencat e tyre dashurore. Por është e vërtetë ajo që thoni: dashuria është bërë për mua një motiv frymëzimi vetëm vonë, me moshën. Pse? Mund të përgjigjem me një moto: për gjërat më të mira lypset kohë”.

Një minutë heshtje ka qenë bestseller në Gjermani. Çka do të thotë për ju miratimi i publikut?
“Lexuesit janë kreatura të panjohura. Është gjithmonë kënaqësi të bëj muhabet me ta pas leximeve publike – tashmë gjithnjë e më të rralla – të teksteve të mia. Shpesh marr edhe letra nga ana e tyre; jo që nga kjo lind ndonjë korrespondencë me ata që i lexojnë romanet e mia. Janë të shumtë megjithatë: e natyrisht se nuk mund të ankohem pse aq njerëz vendosin t’i blejnë librat e mi. Gjithnjë kam pasur një sukses të mirë shitjesh. Edhe të shoh veten të përkthyer në mbi njëzet gjuhë, që shpesh e injoroj krejtësisht, është emocionuese. Pastaj realizimi kinematografik apo televiziv i historive të mia është një eksperiencë edhe më ndryshe. Në rastin e tillë, shkrimet e mia, të lejuara nga unë, ecin vetë. Atëherë s’më mbetet pos të kënaqem me filmin”.

Ju jeni mik i madh i Marcel Reich-Ranicki: arbitri absolut i fatit të çdo autori në Gjermani...
“Paj po, jemi miq që prej pesëdhjetë vitesh. Merita e tij është se i ka dhënë kritikës një rol të rangut të parë në Gjermani. Pavarësisht a bëhet fjalë për teatër, muzikë apo letërsi, mjetet e komunikimit i rezervojnë një ngjarjeje kulturore hapësirën që meriton”.

Hapësira juaj, atdheu juaj, shtëpia juaj, ku janë? Jeni lindur në Prusinë lindore, rritur në Baltik, ikur në Danimarkë dhe kthyer në Hamburg. Në faqet tuaja përshkruani peizazhet e Detit të veriut, brigjet e Schleswig-Holstein, moçalet mazurke...
“Atdheu im gjeografik, qyteti im i lindjes, është Lyck-u, sot polak. Isha trembëdhjetë vjeç kur plasi lufta që më largoi nga aty. Atdheu im biografik atëherë u bë Hamburgu: qyteti ku i kreva studimet universitare, ku fillova të punoj, si redaktor kulture i të përditshmes Die Welt, dhe ku njoha gruan time. Jetoj këtu prej vitit ’45. Më parë ka qenë intervali danez: në ditët e fundit të luftës, prill-maj ’54, jetova në Danimarkë, ku isha strehuar si dezertor. Nga këtu lidhja me këtë vend, “qytetar nderi” i të cilit jam. Ja pse peizazhet e Veriut kthehen shpesh në faqet e mia”.

E atdheu juaj letrar?
“Vij nga familja shumë e vjetër e treguesve të historive: atyre që nëpër sheshet e pazarit, në portet detare, në ceremonitë martesore apo në të gjitha rastet e takimeve gjejnë shtytje për të treguar atë që do të mund të kishte ndodhur përnjëmend dhe që ndoshta s’ka ndodhur kurrë. Kam nevojë të sajoj histori për ta kuptuar botën. Vetëm suke shkruar mësoj t’i njoh njerëzit, bëmat dhe konfliktet. Sigurisht, i kam disa modele të vërteta: vëllezër të shpirtit. Autorë si Faulkner, Steinbeck dhe Hemingway”.

Ju keni qenë ndër themeluesit e Grupit 47, me Grass-in, Martin Walser, Hans Magnus Enzensberger. Ndiheni ende pjesë e tij?
”Autorët e Grupit 47, që lindi pas luftës, ishin të karakterizuar nga një eksperiencë e përbashkët brezore. Ishte aspekti i tyre i veçantë: kishin bashkëndarë eksperiencën e luftës dhe varfërisë pas humbjes. Nuk besoj se autorët e brezave të rinj e ndiejnë nevojën e një Forumi analog të ballafaqimit”.
Vazhdo...

Libri me i madh ne bote

Libri më i madh në botë, i cili ishte
bërë për rivendosjen e monarkisë,
do të hapet për ekspozim
për publikun për herë të parë në
historinë e vet 350 vjeçare.
Një tregtar holandez i quajtur Yohannes
Klencke ka bërë një atlas rreth dy metra
të lartë, për të cilin nevojiten gjashtë
veta për ta mbajtur, për monarkun e
kthyer në një ofertë për të fituar simpatinë
e tij në vitin 1660.
Tani do të jetë një prej atraksioneve në ekspozitën
e Bibliotekës Britanike, të titulluar
“Magnificent Maps: Power, Propaganda and
Art”. Peter Barber, i cili është përgjegjës për
koleksionet e hartave, ka thënë për atlasin e
Klencke-s: “Në një nivel është një ryshfet; në
nivelin tjetër është një mendjemadhësi intelektuale
që do të rrethonte të gjithë dijen e botës
në një libër.”
Atlasi përmban 39 harta, përfshirë ato të
kontinenteve të botës, Britanisë dhe vendeve
të tjera të rëndësishme europiane.
Rreth 100 harta të murit janë zgjedhur, disa
nga Biblioteka Britanike dhe të tjerat janë
marrë hua, për të përfaqësuar atë se si janë
përdorur gjatë historisë për të demonstruar
vendin e pronarit në botë. Rreth tri të katërtat
kurrë nuk janë ekspozuar për publikun më
parë.
Barber ka thënë se ka shpresuar se ekspozita
do të ndihmojë për të zgjeruar perceptimin e
qëllimit të hartave. Ai ka thënë: “Njerëzit janë
të fiksuar nga ideja se hartat janë diçka utilitare
për të të ndihmuar të shkosh nga A në B.”
Por gjatë pjesës më të madhe të historisë,
ato kanë qenë konservim artistik i elitës, krijuar
nga artistët dhe gdhendësit më të mirë
të kohës.
Tom Harper, kurator i ekspozitës, ka shtuar:
“Ato vazhdimisht janë përdorur për të bërë argumente
politike.”
Në mesin e atyre që do të ekspozohen është
edhe një hartë portugeze e botës e vitit 1623,
kur kjo perandori ishte në rënie.
Stema portugeze është përdorur gjerësisht
– madje edhe në Siberi.
Harper ka komentuar: “Mund të shihet si zemërim
kundër ikjes së dritës. Portugalia nuk ka
qenë aq dominuese siç është paraqitur, prandaj
kjo hartë është një formë e propagandës.”
Më e vjetra e ekspozuar do të jetë një fragment
i një pllake guri rreth një metër i shkëputur
nga një hartë e Romës e gdhendur,
rreth 20 metra e lartë, e vitit 200 pas Krishtit,
për të cilën Barber njëherë pat thënë se “ka
zbukuruar ekuivalentin e pjesës së planifikuar
të qytetit.”
Ekspozita ‘Magnificent Maps’ do të jetë e
hapur prej 30 prillit deri më 19 shtator. BBC 4
gjithashtu është duke punuar në dy seri televizive
mbi të njëjtën temë, të cilat do të shfaqen
në qershor.
Telegraph.co.uk
Vazhdo...

Libri me i madh ne bote

Libri më i madh në botë, i cili ishte
bërë për rivendosjen e monarkisë,
do të hapet për ekspozim
për publikun për herë të parë në
historinë e vet 350 vjeçare.
Një tregtar holandez i quajtur Yohannes
Klencke ka bërë një atlas rreth dy metra
të lartë, për të cilin nevojiten gjashtë
veta për ta mbajtur, për monarkun e
kthyer në një ofertë për të fituar simpatinë
e tij në vitin 1660.
Tani do të jetë një prej atraksioneve në ekspozitën
e Bibliotekës Britanike, të titulluar
“Magnificent Maps: Power, Propaganda and
Art”. Peter Barber, i cili është përgjegjës për
koleksionet e hartave, ka thënë për atlasin e
Klencke-s: “Në një nivel është një ryshfet; në
nivelin tjetër është një mendjemadhësi intelektuale
që do të rrethonte të gjithë dijen e botës
në një libër.”
Atlasi përmban 39 harta, përfshirë ato të
kontinenteve të botës, Britanisë dhe vendeve
të tjera të rëndësishme europiane.
Rreth 100 harta të murit janë zgjedhur, disa
nga Biblioteka Britanike dhe të tjerat janë
marrë hua, për të përfaqësuar atë se si janë
përdorur gjatë historisë për të demonstruar
vendin e pronarit në botë. Rreth tri të katërtat
kurrë nuk janë ekspozuar për publikun më
parë.
Barber ka thënë se ka shpresuar se ekspozita
do të ndihmojë për të zgjeruar perceptimin e
qëllimit të hartave. Ai ka thënë: “Njerëzit janë
të fiksuar nga ideja se hartat janë diçka utilitare
për të të ndihmuar të shkosh nga A në B.”
Por gjatë pjesës më të madhe të historisë,
ato kanë qenë konservim artistik i elitës, krijuar
nga artistët dhe gdhendësit më të mirë
të kohës.
Tom Harper, kurator i ekspozitës, ka shtuar:
“Ato vazhdimisht janë përdorur për të bërë argumente
politike.”
Në mesin e atyre që do të ekspozohen është
edhe një hartë portugeze e botës e vitit 1623,
kur kjo perandori ishte në rënie.
Stema portugeze është përdorur gjerësisht
– madje edhe në Siberi.
Harper ka komentuar: “Mund të shihet si zemërim
kundër ikjes së dritës. Portugalia nuk ka
qenë aq dominuese siç është paraqitur, prandaj
kjo hartë është një formë e propagandës.”
Më e vjetra e ekspozuar do të jetë një fragment
i një pllake guri rreth një metër i shkëputur
nga një hartë e Romës e gdhendur,
rreth 20 metra e lartë, e vitit 200 pas Krishtit,
për të cilën Barber njëherë pat thënë se “ka
zbukuruar ekuivalentin e pjesës së planifikuar
të qytetit.”
Ekspozita ‘Magnificent Maps’ do të jetë e
hapur prej 30 prillit deri më 19 shtator. BBC 4
gjithashtu është duke punuar në dy seri televizive
mbi të njëjtën temë, të cilat do të shfaqen
në qershor.
Telegraph.co.uk
Vazhdo...

Luan Rama

Arjola Hekurani






“Dorëshkrimet e purpurta” dhe “Parisi letrar” janë dy vëllimet e reja që sjellin para lexuesit shkrimtarin Luan Rama. Libri i parë, veç të tjerash, sjell edhe ndodhinë interesante të studiuesit francez, Pierre Batiffol i cili zbuloi kodikët e Beratit dhe i dyti, u drejtohet autorëve francezë më në zë si: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras...
Në kërkim të historive të panjohura
Historitë e panjohura, apo ato për të cilat nuk është folur ende, e shtyjnë të derdhë në letër dhe të flasë për ngjarje apo karaktere interesante. Personazhet e tij thuajse gjithnjë kanë diçka për të thënë apo për të shkëmbyer me lexuesin. Shqipëria dhe Franca gjejnë ngaherë një pikë takimi në librat e tij, edhe atëherë kur janë histori të trilluara. Së fundmi, Luan Rama ka zgjedhur të vijë para lexuesit me dy vëllime të reja, “Dorëshkrimet e purpurta” dhe “Parisi letrar”. I pari, veç të tjerash, sjell edhe ndodhinë interesante të studiuesit francez, Pierre Batiffol, i cili zbuloi kodikët e Beratit dhe i dyti u drejtohet autorëve francezë më në zë si: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras...

Paraqiteni para lexuesit me një vëllim të ri të titulluar “Dorëshkrimet e purpurta”. Pse e kanë tërhequr vëmendjen tuaj dhe çfarë keni sjellë në këtë libër?

“Dorëshkrimet e purpurta” ishin vepra e skribëve të hershëm, e atyre njerëzve të pafjalë, që me artin e përkushtimin e tyre i lanë njerëzimit këta libra në parchemin, të cilët janë jo vetëm vepra arti dhe dëshmi e gjurmë të një kohe, por dhe histori. Ato janë burime të vetë buronjës së kulturës sonë hebraiko-europiane. Nga mijëra e mijëra dorëshkrime të purpurta të shkruara gjatë dhjetë-pesëmbëdhjetë shekujve të parë të erës sonë, të paktë janë ata kodikë që erdhën deri në ditët tona. Historia e kodikëve të Beratit, Beratinus 1 dhe Beratinus 2, është një nga ato mijëra histori të itinerareve të dhimbshme, ku fatmirësisht, pas një kalvari të gjatë, këto dorëshkrime mundën të shohin epokën moderne dhe të pikëtakohen me ne. Shumë nga skribët e hershëm ne nuk i njohim. Imagjinojmë një çast “scriptoria”-t e para, ato salla të mëdha e të heshtura, nën ftohtësinë e gurëve të rëndë të abacive dhe manastireve, atje ku murgjit në tavolinat e drurit shkruanin fjalët e shenjta, atje ku nën kubetë e larta miniaturistët pikturonin përfytyrimin e tyre të një Jezu Krishti, apo të një Shën Marku, Shën Mateu, Shën Luka apo Shën Gjoni… Ornamente dhe germa të stilizuara, shkruar në argjend dhe në ar mbi të purpurtën… Aventura e papiruseve dhe pergamenave është e vjetër që në kohën e faraonëve. Nga Dorëshkrimet e Detit të Vdekur dhe tregimet e kronistit të djegies së Jerusalemit, Flavius Jozef, bota kristiane do të njohë më pas Letrat e Shën Palit, që udhëtonte nëpër Mesdhe e deri në brigjet e Ilirisë, e më pas tekstet e ungjillorëve martirë, duke vazhduar shekuj më vonë me Vulgatën latine të Jeronimit, apo me Qytetin e Zotit të Shën Agustinit. Ata shkruanin librat, skribët dhe miniaturistët përshkëndisnin dorëshkrimet e purpurta, “iluminare”, çka lumturisht i gjejmë sot në ekspozitat e rralla apo muzetë e bibliotekat e mëdha të botës si Biblioteca Apostolica Vaticana, Bibliothèque Nationale de France, British Library… Nga Vergilius Vaticanus në Aratea, nga Codex Sinaiticus në Codex Purpureus Rossanensis, nga Weiner Dioskurides në Beratinus apo Robbula Codex etj., njerëzimi dëshmoi për gjenialitetin dhe forcën e artit të tij, ashtu siç e tregoi në veprat monumentale, arkitekturën e mrekullueshme apo afresket nga Trecento-s e Quatrocento-s, e deri në kohën e Renesancës. Gjithçka është krijuar përmes sakrificës, frikës, terrorit apo gëzimit të krijimit dhe magjisë së vetë artit.

Ajo çka duket më interesante është zbulimi i këtyre kodikëve nga një studiues francez, Pierre Batiffol. Si ka ndodhur kjo?

Biblisti francez, abati Pierre Batiffol, i cili udhëtoi në Berat në vitin 1885 dhe i bëri të njohur botës shkencore europiane ekzistencën e dy kodikëve të rrallë për historinë e dorëshkrimeve të rrallë “purpureus”, sillte ndërkohë edhe një dëshmi të lidhjes së vjetër shpirtërore të shqiptarëve me kristianizmin, edhe pse të ndarë që në kohën e hershme të skizmës kristiane, në ortodoksë e katolikë. Tundimi i Batiffol-it ishte i madh dhe ai kërkoi me çdo kusht ta studiojë këtë kodik të panjohur, i cili duhej të ishte ndër më të rrallët. Si vallë gjendej atje dhe përse në Berat? Por më parë ai u takua me konsullin francez të Janinës, Sauvaire, i cili i tregon për studimin e bërë tashmë nga peshkopi i Beratit Anthime Alexoudis lidhur me këta libra. Bëhej fjalë për një kodik të mrekullueshëm, i cili nxirrej në meshë, para popullit një herë në vit, më 27 janar, çdo herë në festën e ditës së shenjtit Gjon Gojarti (Joan Chrysostomos), në mënyrë që njerëzit ta shikonin, ta puthnin dhe të përuleshin para Librit të Shenjtë. Batiffol na shkruan se për rrugën nga Vlora për në Berat, me kalë, iu deshën 15 orë kalërim, çka tregon se ai ka ndjekur pikërisht këtë itinerar. Veprat e konsullit francez e të Janinës, Pouqueville, tashmë ishin bërë të njohura në Francë, por për kodikët dhe dorëshkrimet e vjetra nuk kishte asnjë informacion. Në përshkrimin e tij në hyrje të Beratit, Batiffol na njofton për “qytetin që ngrihet buzë lumit Apsus (Osum), ku për habinë e tij shikon plot hebrenj me fes të zi në kokë”. Batiffol-i vendoset në lagjen “Kala”, siç na shkruan ai, në “tokën e ortodoksëve dhe ku nuk ka asnjë xhami”, ndryshe nga pjesa tjetër e qytetit, e cila është e gjitha myslimane. Dritaret e tij shohin nga bedenat e kalasë dhe pamja tutje duhej të ishte padyshim me një ekzotizëm të rrallë, pasi duket që kjo pamje atë e ka ngacmuar së tepërmi. Dhe padyshim, takimi i parë është me peshkopin e Mitropolisë së Shenjtë, Anthim Alexoudis, i cili fillon t’i tregojë për Librat e Shenjtë. Nuk dimë sesa ditë ka qëndruar Batiffol-i në Berat, por nga sa kuptohet prej shënimeve të tij, qëndrimi ka qenë i shkurtër. Në fillim ka humbur shumë kohë derisa e ka bindur peshkopin që të hapë vendet e fshehta, ku ruheshin kodikët e vjetër. Por habia e tij ishte e madhe: një habi e përzier me një lloj trishtimi, pasi ai u gjend para një grumbulli të çrregullt të kodikëve të mbajtur keq. Por kodikët e çmuar, Alexoudis i mbante në një vend tjetër, me kujdes të veçantë. Ata kodikë, Batiffol-i do t’i shohë pak kohë para se të ikë. Në fillim ai na tregon për kodikët e kishës së Shën Gjergjit, apo të kishës së Ungjillëzimit, për dorëshkrime kishtare të shekujve XII, XIII, XV, me pergamenë, si edhe për “distikë” me disa dhjetëra fletë. Gjatë qëndrimit në mitropolinë e Beratit, në një nga dorëshkrimet, ai pikasi pra se dorëshkrimi ishte i vitit 1158. Duket se Alexoudis i ka treguar se para se të hyjë në lagjen Mangalem (siç shkruan Batiffol) në hyrje të urës së lashtë të Beratit, ishte një kishë me emrin “Fjetja e Shën Mërisë” dhe se aty ruhej një ungjill i shekullit VI. Batiffol-i shkoi në këtë kishë dhe dalloi me sa duket një ungjill të shekullit VIII, me pergamenë prej 260 fletësh. Por Batiffol na tregon edhe një histori të jashtëzakonshme që lidhet me Beratin dhe kodikët Beratinus e që përbën një skenë më vete filmike. Në kronikën e kishës së Shën Gjergjit flitej dhe për një laik, i quajtur Skuripeki, i cili në vitin 1356 i kishte bërë kishës një shërbim të madh: shpëtimin e ungjijve të vjetër. Ç’kishte ndodhur vallë? Kur serbët ishin dyndur nga veriu drejt Beligradit (Beratit), murgu Theodulos i ishte lutur atij që ta ndihmonte për të shpëtuar kodikët e shenjtë. Dhe një ditë, të dy së bashku, kishin ngarkuar kuajt me koshere bletësh, ku brenda tyre ishin fshehur 27 kodikë e dorëshkrime të vjetra kishtare, të cilat pastaj i kishin çuar në një vend të sigurt... Librat e vjetër që kanë mbetur në trashëgiminë tonë përbëjnë një kujtesë arti e mendimi. Kodikët shqiptarë, si kodikët e Vlorës, Korçës, apo Voskopojës, që lumturisht kanë mbetur deri në kohën moderne dhe të shkruar në hapësirën e shekujve X dhe XV, përbëjnë dhe ata një pjesë të dëshmisë historike.

I keni kushtuar faqe të tëra, libra, figurave të ndryshme, personaliteteve të rëndësishme të letërsisë, por edhe kulturës botërore, ashtu sikundër edhe personaliteteve të kulturës shqiptare apo atyre që kanë pasur lidhje me vendin tonë. I tillë është edhe libri i ri “Parisi letrar”. Çfarë ju shtyn të shkruani për këto figura dhe çfarë e bën interesante të shkruarin për ta?

“Parisi letrar” është nga librat që më ka pasionuar më shumë gjatë shkrimit. Dhe kjo jo sepse iu drejtohesh autorëve francezë më në zë, jo sepse ne jemi rritur me letërsinë franceze, por sepse në këtë ese kërkoj të rilevoj fakte e ngjarje nga jeta dramatike e tyre: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras... ne kemi lexuar për dekada me radhë romanet e poemat e tyre, por nuk i kemi njohur ata si shpirtra, si njerëz të trazuar dhe me fate shpesh tragjike, biografitë na kanë munguar. Sidoqoftë ata kanë dhe ngazëllimet e tyre, duke u bërë pjesë e asaj që thoshte dikur Heminguei “Parisi është një festë e pambarimtë”...

Jeta juaj si publicist, shkrimtar, përkthyes, unë do ju quaja edhe hulumtues (sepse rrëmoni në jetët e më të mëdhenjve të letërsisë) është e ndarë mes Shqipërisë dhe Francës, Tiranës e Parisit... çfarë i bën kaq të dashura këto dy vende?

Unë kam studiuar gazetarinë në Universitetin e Tiranës dhe audiovizualin dhe kinematografinë në universitetin e Parisit “Denis Diderot”. Por, në fakt, fillimisht punova në Kinostudion “Shqipëria e Re”, ku kalova vitet më të bukura të krijimtarisë dhe të marrëdhënieve shoqërore. Ishte si të thuash një “gazetari filmike”, pasi shkruaja skenarë filmash dokumentarë e më pas “prozë filmike” meqë shkrova skenarët e katër filmave artistikë, ndër të cilët edhe “Vajzat me kordele të kuqe”, bashkë me mikun tim të paharruar Gëzim Erebarën. Më pas, në vitet 1988-1991, hyri papritur diplomacia, nën grishjen e idesë apo ëndrrës për të parë botën përtej kufijve tanë të mbyllur. Dhe kështu ndodhi, megjithëse diplomacia dhe të shkruarit ecën paralelisht. Ju më pyesni se kjo krijimtari është e ndarë midis Parisit e Tiranës dhe kjo është e vërtetë: pothuaj gjithë librat që kam shkruar janë në këtë trajektore midis dy vendeve: edhe romani “Santa Quaranta” trajton historinë e qëndrimit të balerinës së famshme Isadora Duncan, që erdhi nga Parisi në vitin 1913 dhe qëndroi në Sarandë gjatë gjashtë muajve; po kështu, eseja mbi themeluesin e simbolizmit francez, Jean Moréas, në librin “Jean Moréas, Jani nga Moréa”, mbi këtë poet arvanitas, origjinën e të cilit e shpalosi në fillim poeti i madh Guillaume Apollinaire, i cili e konsideronte atë si atin e tij shpirtëror; po kështu romani “Camera Obscura” - “origjina” e Botës”, një libër ku plekset një histori shqiptare me historinë rokamboleske të tablosë e piktorit të famshëm francez Courbet, “Origjina e Botës” etj.

Çfarë ju bën të uleni e të shkruani?

Diçka që nuk njihet apo për të cilën nuk është shkruar. Kështu ka ndodhur me të gjithë librat e mi të deritanishëm. Ndodhi me “Santa Quaranta”, me “Jean Moréas”, apo me poetin dhe dramaturgun e shquar Jean Cocteau, “princin e poezisë franceze”, për të cilin më parë nuk ishte botuar ndonjë libër. Po kështu, në librin “Shkëlqimet e Meteorëve”, sjell përvojën e aktoreve franceze në sheshin e xhirimit, mitin kinematografik, ndërsa në librin “Dino-Shtegtari i Portës Sublime”, sjell historinë e panjohur për shqiptarë të jetës e veprës së këtij artisti të madh apo familjes së Dinove. Avanguardistin Abedin Dinon e kam njohur në Paris. Kam qenë disa herë në studion e tij me Jusuf Vrionin apo me Omer Kaleshin dhe ai më ka treguar për përvojën që kishte kur punonte në një studio me Pikason.

Me çfarë po merreni për momentin? Çfarë e ka tërhequr vëmendjen tuaj këto kohë?

Që me ardhjen time në Francë, në fillimin e viteve ‘90 të shekullit të kaluar, një pyetje e përhershme ngacmonte kureshtjen time: cilat ishin pikëtakimet franko-shqiptare gjatë historisë sonë të përbashkët?... Në fillim botova librin “Krushq të largët”, mbi pikëtakimet franko-shqiptare, libër ky që u botua dhe në frëngjisht në Paris, nga shtëpia botuese “Société des Ecrivains”, nën titullin “Pont entre deux rive” (Ura midis dy brigjeve). Tashmë, disa vite më pas, kam përfunduar librin “Kalorësit e Stuhisë – normandët, frankët dhe shqiptarët”, që është në botim e sipër nga botuesi im Petraq Risto. Disa informacione të rëndësishme i kisha nga librat e historisë, por dëshira e madhe për të zbuluar këto pikëtakime, më shtynë të hulumtoj dhe të shfletoj botime të kohëve të shkuara, dorëshkrime të vjetra e të zverdhura nga koha, kronika të kohës së Robert Guiscard apo kryqtarëve të shekullit XII-XIII që kishin kaluar nëpër brigjet shqiptare dhe kjo për t’i dhënë një përgjigje pyetjes sime: cilët kishin qenë protagonistët historikë të trojeve tona? Si dhe në ç’mënyrë ishin pikëtakuar frankët dhe shqiptarët? Dhe sa më shumë kërkoja, aq më shumë habitesha në morinë e fakteve, ngjarjeve, personazheve, për Karl Topian apo Charles Topia, këtë pinjoll me gjak shqiptar dhe francez, si dhe shumë të tjerë në vazhdën e tij, Merkur Bua Shpat, Konstantin Araniti apo Adrian Muzaka, eshtrat e të cilit mbetën në Picardie të Francës. Jo, frankët nuk kishin qenë të largët për shqiptarët, qoftë në kohën bizantine, në Mesjetë apo dhe gjatë epokës së Rilindjes. Hija e normandëve dhe e anzhuinëve të Charles d’Anjou-së, koha e “Regnum Albaniae”, apo e kryqtarëve frankë që nxitonin të merrnin brigjet e Ilirisë për të ndjekur Via Egnatia, princat shqiptarë para dhe pas rënies së Bizancit, etj., të gjitha këto kishin lënë gjurmë jo të pakta në historinë e dy popujve, e frankëve dhe shqiptarëve.

Duke marrë shkas prej ekspozitës së Omer Kaleshit, e cila është çelur së fundmi ne Paris, doja t’ju pyesja se si njihet dhe kultura shqiptare aty dhe përfaqësuesit e saj si vlerësohen në Francë?

Lumturisht në Francë ka një jehonë të kulturës shqiptare përmes veprës së Kadaresë, të koreografit të njohur shqiptaro-francez Angjelin Prelocaj, i cili së fundi shfaqi dhe pjesën e mrekullueshme Borëbardha, apo Inva Mula, një nga sopranot më me emër të botës operistike europiane, duke i kapërcyer dhe kufijtë e vet Francës. Por prania apo prezantimi i kulturës nuk mbetet vetëm në këto emra: artistët shqiptarë apo me origjinë shqiptare janë të shumtë, vetë fakti që Parisi ka mbetur një nga metropolet e kulturës botërore. Por të vjen keq që shteti shqiptar pak i interesuar është (ose aspak) që ta mbështesë prezantimin e kulturës shqiptare përmes manifestimeve kulturore që kërkojnë patjetër mbështetjen e shtetit: Politika Kulturore ka mbetur një slogan në letër, pasi deri tani kanë qenë artistët ata që e kanë bërë të njohur këtë kulturë.

Roli i diplomatit është edhe roli i një njeriu që nxit shkëmbim kulturash. Në rastin tuaj, si ka qenë ky proces dhënie-marrjesh?

Padyshim që kështu ndodh me ata diplomatë që e kanë në shpirt kulturën, pasi ka nga ata për të cilën kultura është një kompozante e rëndomtë, së cilës nuk i kushtojnë asnjë lloj rëndësie. Dhe përvoja që unë kam fituar si gjatë kohës si ambasador, por dhe më pas në UNESCO, ishte pikërisht kjo marrëdhënie kulturë-diplomaci, element dikur prioritar në diplomacinë franceze. Më gëzon fakti që sot, ambasadori Aliçka në Francë, i kushton një rëndësi të posaçme prezantimit të kulturës shqiptare.
Vazhdo...

Luan Rama

Arjola Hekurani






“Dorëshkrimet e purpurta” dhe “Parisi letrar” janë dy vëllimet e reja që sjellin para lexuesit shkrimtarin Luan Rama. Libri i parë, veç të tjerash, sjell edhe ndodhinë interesante të studiuesit francez, Pierre Batiffol i cili zbuloi kodikët e Beratit dhe i dyti, u drejtohet autorëve francezë më në zë si: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras...
Në kërkim të historive të panjohura
Historitë e panjohura, apo ato për të cilat nuk është folur ende, e shtyjnë të derdhë në letër dhe të flasë për ngjarje apo karaktere interesante. Personazhet e tij thuajse gjithnjë kanë diçka për të thënë apo për të shkëmbyer me lexuesin. Shqipëria dhe Franca gjejnë ngaherë një pikë takimi në librat e tij, edhe atëherë kur janë histori të trilluara. Së fundmi, Luan Rama ka zgjedhur të vijë para lexuesit me dy vëllime të reja, “Dorëshkrimet e purpurta” dhe “Parisi letrar”. I pari, veç të tjerash, sjell edhe ndodhinë interesante të studiuesit francez, Pierre Batiffol, i cili zbuloi kodikët e Beratit dhe i dyti u drejtohet autorëve francezë më në zë si: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras...

Paraqiteni para lexuesit me një vëllim të ri të titulluar “Dorëshkrimet e purpurta”. Pse e kanë tërhequr vëmendjen tuaj dhe çfarë keni sjellë në këtë libër?

“Dorëshkrimet e purpurta” ishin vepra e skribëve të hershëm, e atyre njerëzve të pafjalë, që me artin e përkushtimin e tyre i lanë njerëzimit këta libra në parchemin, të cilët janë jo vetëm vepra arti dhe dëshmi e gjurmë të një kohe, por dhe histori. Ato janë burime të vetë buronjës së kulturës sonë hebraiko-europiane. Nga mijëra e mijëra dorëshkrime të purpurta të shkruara gjatë dhjetë-pesëmbëdhjetë shekujve të parë të erës sonë, të paktë janë ata kodikë që erdhën deri në ditët tona. Historia e kodikëve të Beratit, Beratinus 1 dhe Beratinus 2, është një nga ato mijëra histori të itinerareve të dhimbshme, ku fatmirësisht, pas një kalvari të gjatë, këto dorëshkrime mundën të shohin epokën moderne dhe të pikëtakohen me ne. Shumë nga skribët e hershëm ne nuk i njohim. Imagjinojmë një çast “scriptoria”-t e para, ato salla të mëdha e të heshtura, nën ftohtësinë e gurëve të rëndë të abacive dhe manastireve, atje ku murgjit në tavolinat e drurit shkruanin fjalët e shenjta, atje ku nën kubetë e larta miniaturistët pikturonin përfytyrimin e tyre të një Jezu Krishti, apo të një Shën Marku, Shën Mateu, Shën Luka apo Shën Gjoni… Ornamente dhe germa të stilizuara, shkruar në argjend dhe në ar mbi të purpurtën… Aventura e papiruseve dhe pergamenave është e vjetër që në kohën e faraonëve. Nga Dorëshkrimet e Detit të Vdekur dhe tregimet e kronistit të djegies së Jerusalemit, Flavius Jozef, bota kristiane do të njohë më pas Letrat e Shën Palit, që udhëtonte nëpër Mesdhe e deri në brigjet e Ilirisë, e më pas tekstet e ungjillorëve martirë, duke vazhduar shekuj më vonë me Vulgatën latine të Jeronimit, apo me Qytetin e Zotit të Shën Agustinit. Ata shkruanin librat, skribët dhe miniaturistët përshkëndisnin dorëshkrimet e purpurta, “iluminare”, çka lumturisht i gjejmë sot në ekspozitat e rralla apo muzetë e bibliotekat e mëdha të botës si Biblioteca Apostolica Vaticana, Bibliothèque Nationale de France, British Library… Nga Vergilius Vaticanus në Aratea, nga Codex Sinaiticus në Codex Purpureus Rossanensis, nga Weiner Dioskurides në Beratinus apo Robbula Codex etj., njerëzimi dëshmoi për gjenialitetin dhe forcën e artit të tij, ashtu siç e tregoi në veprat monumentale, arkitekturën e mrekullueshme apo afresket nga Trecento-s e Quatrocento-s, e deri në kohën e Renesancës. Gjithçka është krijuar përmes sakrificës, frikës, terrorit apo gëzimit të krijimit dhe magjisë së vetë artit.

Ajo çka duket më interesante është zbulimi i këtyre kodikëve nga një studiues francez, Pierre Batiffol. Si ka ndodhur kjo?

Biblisti francez, abati Pierre Batiffol, i cili udhëtoi në Berat në vitin 1885 dhe i bëri të njohur botës shkencore europiane ekzistencën e dy kodikëve të rrallë për historinë e dorëshkrimeve të rrallë “purpureus”, sillte ndërkohë edhe një dëshmi të lidhjes së vjetër shpirtërore të shqiptarëve me kristianizmin, edhe pse të ndarë që në kohën e hershme të skizmës kristiane, në ortodoksë e katolikë. Tundimi i Batiffol-it ishte i madh dhe ai kërkoi me çdo kusht ta studiojë këtë kodik të panjohur, i cili duhej të ishte ndër më të rrallët. Si vallë gjendej atje dhe përse në Berat? Por më parë ai u takua me konsullin francez të Janinës, Sauvaire, i cili i tregon për studimin e bërë tashmë nga peshkopi i Beratit Anthime Alexoudis lidhur me këta libra. Bëhej fjalë për një kodik të mrekullueshëm, i cili nxirrej në meshë, para popullit një herë në vit, më 27 janar, çdo herë në festën e ditës së shenjtit Gjon Gojarti (Joan Chrysostomos), në mënyrë që njerëzit ta shikonin, ta puthnin dhe të përuleshin para Librit të Shenjtë. Batiffol na shkruan se për rrugën nga Vlora për në Berat, me kalë, iu deshën 15 orë kalërim, çka tregon se ai ka ndjekur pikërisht këtë itinerar. Veprat e konsullit francez e të Janinës, Pouqueville, tashmë ishin bërë të njohura në Francë, por për kodikët dhe dorëshkrimet e vjetra nuk kishte asnjë informacion. Në përshkrimin e tij në hyrje të Beratit, Batiffol na njofton për “qytetin që ngrihet buzë lumit Apsus (Osum), ku për habinë e tij shikon plot hebrenj me fes të zi në kokë”. Batiffol-i vendoset në lagjen “Kala”, siç na shkruan ai, në “tokën e ortodoksëve dhe ku nuk ka asnjë xhami”, ndryshe nga pjesa tjetër e qytetit, e cila është e gjitha myslimane. Dritaret e tij shohin nga bedenat e kalasë dhe pamja tutje duhej të ishte padyshim me një ekzotizëm të rrallë, pasi duket që kjo pamje atë e ka ngacmuar së tepërmi. Dhe padyshim, takimi i parë është me peshkopin e Mitropolisë së Shenjtë, Anthim Alexoudis, i cili fillon t’i tregojë për Librat e Shenjtë. Nuk dimë sesa ditë ka qëndruar Batiffol-i në Berat, por nga sa kuptohet prej shënimeve të tij, qëndrimi ka qenë i shkurtër. Në fillim ka humbur shumë kohë derisa e ka bindur peshkopin që të hapë vendet e fshehta, ku ruheshin kodikët e vjetër. Por habia e tij ishte e madhe: një habi e përzier me një lloj trishtimi, pasi ai u gjend para një grumbulli të çrregullt të kodikëve të mbajtur keq. Por kodikët e çmuar, Alexoudis i mbante në një vend tjetër, me kujdes të veçantë. Ata kodikë, Batiffol-i do t’i shohë pak kohë para se të ikë. Në fillim ai na tregon për kodikët e kishës së Shën Gjergjit, apo të kishës së Ungjillëzimit, për dorëshkrime kishtare të shekujve XII, XIII, XV, me pergamenë, si edhe për “distikë” me disa dhjetëra fletë. Gjatë qëndrimit në mitropolinë e Beratit, në një nga dorëshkrimet, ai pikasi pra se dorëshkrimi ishte i vitit 1158. Duket se Alexoudis i ka treguar se para se të hyjë në lagjen Mangalem (siç shkruan Batiffol) në hyrje të urës së lashtë të Beratit, ishte një kishë me emrin “Fjetja e Shën Mërisë” dhe se aty ruhej një ungjill i shekullit VI. Batiffol-i shkoi në këtë kishë dhe dalloi me sa duket një ungjill të shekullit VIII, me pergamenë prej 260 fletësh. Por Batiffol na tregon edhe një histori të jashtëzakonshme që lidhet me Beratin dhe kodikët Beratinus e që përbën një skenë më vete filmike. Në kronikën e kishës së Shën Gjergjit flitej dhe për një laik, i quajtur Skuripeki, i cili në vitin 1356 i kishte bërë kishës një shërbim të madh: shpëtimin e ungjijve të vjetër. Ç’kishte ndodhur vallë? Kur serbët ishin dyndur nga veriu drejt Beligradit (Beratit), murgu Theodulos i ishte lutur atij që ta ndihmonte për të shpëtuar kodikët e shenjtë. Dhe një ditë, të dy së bashku, kishin ngarkuar kuajt me koshere bletësh, ku brenda tyre ishin fshehur 27 kodikë e dorëshkrime të vjetra kishtare, të cilat pastaj i kishin çuar në një vend të sigurt... Librat e vjetër që kanë mbetur në trashëgiminë tonë përbëjnë një kujtesë arti e mendimi. Kodikët shqiptarë, si kodikët e Vlorës, Korçës, apo Voskopojës, që lumturisht kanë mbetur deri në kohën moderne dhe të shkruar në hapësirën e shekujve X dhe XV, përbëjnë dhe ata një pjesë të dëshmisë historike.

I keni kushtuar faqe të tëra, libra, figurave të ndryshme, personaliteteve të rëndësishme të letërsisë, por edhe kulturës botërore, ashtu sikundër edhe personaliteteve të kulturës shqiptare apo atyre që kanë pasur lidhje me vendin tonë. I tillë është edhe libri i ri “Parisi letrar”. Çfarë ju shtyn të shkruani për këto figura dhe çfarë e bën interesante të shkruarin për ta?

“Parisi letrar” është nga librat që më ka pasionuar më shumë gjatë shkrimit. Dhe kjo jo sepse iu drejtohesh autorëve francezë më në zë, jo sepse ne jemi rritur me letërsinë franceze, por sepse në këtë ese kërkoj të rilevoj fakte e ngjarje nga jeta dramatike e tyre: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras... ne kemi lexuar për dekada me radhë romanet e poemat e tyre, por nuk i kemi njohur ata si shpirtra, si njerëz të trazuar dhe me fate shpesh tragjike, biografitë na kanë munguar. Sidoqoftë ata kanë dhe ngazëllimet e tyre, duke u bërë pjesë e asaj që thoshte dikur Heminguei “Parisi është një festë e pambarimtë”...

Jeta juaj si publicist, shkrimtar, përkthyes, unë do ju quaja edhe hulumtues (sepse rrëmoni në jetët e më të mëdhenjve të letërsisë) është e ndarë mes Shqipërisë dhe Francës, Tiranës e Parisit... çfarë i bën kaq të dashura këto dy vende?

Unë kam studiuar gazetarinë në Universitetin e Tiranës dhe audiovizualin dhe kinematografinë në universitetin e Parisit “Denis Diderot”. Por, në fakt, fillimisht punova në Kinostudion “Shqipëria e Re”, ku kalova vitet më të bukura të krijimtarisë dhe të marrëdhënieve shoqërore. Ishte si të thuash një “gazetari filmike”, pasi shkruaja skenarë filmash dokumentarë e më pas “prozë filmike” meqë shkrova skenarët e katër filmave artistikë, ndër të cilët edhe “Vajzat me kordele të kuqe”, bashkë me mikun tim të paharruar Gëzim Erebarën. Më pas, në vitet 1988-1991, hyri papritur diplomacia, nën grishjen e idesë apo ëndrrës për të parë botën përtej kufijve tanë të mbyllur. Dhe kështu ndodhi, megjithëse diplomacia dhe të shkruarit ecën paralelisht. Ju më pyesni se kjo krijimtari është e ndarë midis Parisit e Tiranës dhe kjo është e vërtetë: pothuaj gjithë librat që kam shkruar janë në këtë trajektore midis dy vendeve: edhe romani “Santa Quaranta” trajton historinë e qëndrimit të balerinës së famshme Isadora Duncan, që erdhi nga Parisi në vitin 1913 dhe qëndroi në Sarandë gjatë gjashtë muajve; po kështu, eseja mbi themeluesin e simbolizmit francez, Jean Moréas, në librin “Jean Moréas, Jani nga Moréa”, mbi këtë poet arvanitas, origjinën e të cilit e shpalosi në fillim poeti i madh Guillaume Apollinaire, i cili e konsideronte atë si atin e tij shpirtëror; po kështu romani “Camera Obscura” - “origjina” e Botës”, një libër ku plekset një histori shqiptare me historinë rokamboleske të tablosë e piktorit të famshëm francez Courbet, “Origjina e Botës” etj.

Çfarë ju bën të uleni e të shkruani?

Diçka që nuk njihet apo për të cilën nuk është shkruar. Kështu ka ndodhur me të gjithë librat e mi të deritanishëm. Ndodhi me “Santa Quaranta”, me “Jean Moréas”, apo me poetin dhe dramaturgun e shquar Jean Cocteau, “princin e poezisë franceze”, për të cilin më parë nuk ishte botuar ndonjë libër. Po kështu, në librin “Shkëlqimet e Meteorëve”, sjell përvojën e aktoreve franceze në sheshin e xhirimit, mitin kinematografik, ndërsa në librin “Dino-Shtegtari i Portës Sublime”, sjell historinë e panjohur për shqiptarë të jetës e veprës së këtij artisti të madh apo familjes së Dinove. Avanguardistin Abedin Dinon e kam njohur në Paris. Kam qenë disa herë në studion e tij me Jusuf Vrionin apo me Omer Kaleshin dhe ai më ka treguar për përvojën që kishte kur punonte në një studio me Pikason.

Me çfarë po merreni për momentin? Çfarë e ka tërhequr vëmendjen tuaj këto kohë?

Që me ardhjen time në Francë, në fillimin e viteve ‘90 të shekullit të kaluar, një pyetje e përhershme ngacmonte kureshtjen time: cilat ishin pikëtakimet franko-shqiptare gjatë historisë sonë të përbashkët?... Në fillim botova librin “Krushq të largët”, mbi pikëtakimet franko-shqiptare, libër ky që u botua dhe në frëngjisht në Paris, nga shtëpia botuese “Société des Ecrivains”, nën titullin “Pont entre deux rive” (Ura midis dy brigjeve). Tashmë, disa vite më pas, kam përfunduar librin “Kalorësit e Stuhisë – normandët, frankët dhe shqiptarët”, që është në botim e sipër nga botuesi im Petraq Risto. Disa informacione të rëndësishme i kisha nga librat e historisë, por dëshira e madhe për të zbuluar këto pikëtakime, më shtynë të hulumtoj dhe të shfletoj botime të kohëve të shkuara, dorëshkrime të vjetra e të zverdhura nga koha, kronika të kohës së Robert Guiscard apo kryqtarëve të shekullit XII-XIII që kishin kaluar nëpër brigjet shqiptare dhe kjo për t’i dhënë një përgjigje pyetjes sime: cilët kishin qenë protagonistët historikë të trojeve tona? Si dhe në ç’mënyrë ishin pikëtakuar frankët dhe shqiptarët? Dhe sa më shumë kërkoja, aq më shumë habitesha në morinë e fakteve, ngjarjeve, personazheve, për Karl Topian apo Charles Topia, këtë pinjoll me gjak shqiptar dhe francez, si dhe shumë të tjerë në vazhdën e tij, Merkur Bua Shpat, Konstantin Araniti apo Adrian Muzaka, eshtrat e të cilit mbetën në Picardie të Francës. Jo, frankët nuk kishin qenë të largët për shqiptarët, qoftë në kohën bizantine, në Mesjetë apo dhe gjatë epokës së Rilindjes. Hija e normandëve dhe e anzhuinëve të Charles d’Anjou-së, koha e “Regnum Albaniae”, apo e kryqtarëve frankë që nxitonin të merrnin brigjet e Ilirisë për të ndjekur Via Egnatia, princat shqiptarë para dhe pas rënies së Bizancit, etj., të gjitha këto kishin lënë gjurmë jo të pakta në historinë e dy popujve, e frankëve dhe shqiptarëve.

Duke marrë shkas prej ekspozitës së Omer Kaleshit, e cila është çelur së fundmi ne Paris, doja t’ju pyesja se si njihet dhe kultura shqiptare aty dhe përfaqësuesit e saj si vlerësohen në Francë?

Lumturisht në Francë ka një jehonë të kulturës shqiptare përmes veprës së Kadaresë, të koreografit të njohur shqiptaro-francez Angjelin Prelocaj, i cili së fundi shfaqi dhe pjesën e mrekullueshme Borëbardha, apo Inva Mula, një nga sopranot më me emër të botës operistike europiane, duke i kapërcyer dhe kufijtë e vet Francës. Por prania apo prezantimi i kulturës nuk mbetet vetëm në këto emra: artistët shqiptarë apo me origjinë shqiptare janë të shumtë, vetë fakti që Parisi ka mbetur një nga metropolet e kulturës botërore. Por të vjen keq që shteti shqiptar pak i interesuar është (ose aspak) që ta mbështesë prezantimin e kulturës shqiptare përmes manifestimeve kulturore që kërkojnë patjetër mbështetjen e shtetit: Politika Kulturore ka mbetur një slogan në letër, pasi deri tani kanë qenë artistët ata që e kanë bërë të njohur këtë kulturë.

Roli i diplomatit është edhe roli i një njeriu që nxit shkëmbim kulturash. Në rastin tuaj, si ka qenë ky proces dhënie-marrjesh?

Padyshim që kështu ndodh me ata diplomatë që e kanë në shpirt kulturën, pasi ka nga ata për të cilën kultura është një kompozante e rëndomtë, së cilës nuk i kushtojnë asnjë lloj rëndësie. Dhe përvoja që unë kam fituar si gjatë kohës si ambasador, por dhe më pas në UNESCO, ishte pikërisht kjo marrëdhënie kulturë-diplomaci, element dikur prioritar në diplomacinë franceze. Më gëzon fakti që sot, ambasadori Aliçka në Francë, i kushton një rëndësi të posaçme prezantimit të kulturës shqiptare.
Vazhdo...