Loading...

Librat e varfër të Gallimard


image
Letërsi/Akademiku dhe poeti francez, Daniel Leuwers, një projekt letrar për të integruar edhe autorë shqiptarë

Daniel Leuwers për ata që shkruajnë për herë të parë në moshën 50-vjeçare, paradoksalisht i quan poetë të rinj. Është për krijuesin, poetin, saqë në patetizëm thërret “rroftë kreatori”. Në muajin shkurt, Leuwers ishte i ftuar në Kosovë, në festivalin mbarëkombëtar të teatrit, që u organizua për herë të parë në Suharekë – impresioni i tij ishte i menjëhershëm, në krahasim me francezët e lodhur; shqiptarët e Kosovës, që prisnin dyvjetorin e pavarësisë iu dukën dinamikë, entuziastë, për të ndërtuar si shtëpinë dhe jetën. Po aq shumë do shtangej, kur dëgjonte se të rinjtë shoqëroheshin aq formalisht nga fanatizmi fetar, sa shpesh do pyeste nëse në Shqipëri shqiptarët janë po kaq fetarë. Në Shqipëri nuk i ka rënë rruga ndonjëherë, hera e parë ishte edhe në Kosovë – Daniel Leuwers menjëherë kërkon të shpallë projektin e tij dhjetëvjeçar, një “biznes” krejt origjinal i mbështetur nga shtëpia më e madhe botuese në Francë, “Gallimard”. Bëhet fjalë për projektin “Libri i varfër”, thjesht i konceptuar si një anije pa ndonjë investim financiar. Poeti zgjedh një piktor që do të shoqërojë në origjinal poezitë. Tashmë ky projekt është shumë i njohur në Francë, ndërsa Daniel kërkon të integrojë dhe autorë shqiptarë, si nga Kosova dhe Shqipëria. Raportet e krijuesit dhe detyrave e intelektualit akademiku i ndan si sfida të kohës, ku nuk mungon ta shikojë Evropën e sotme të lodhur, pa motivim.
Daniel Leuwers, akademik, dramaturg dhe profesor në Universitetin Tours, është njëkohësisht një shkrimtar, poet dhe kritik letrar, lindur në 1944 në Beaumont-sur-Oise. Botimet më të rëndësishme të tij nisin nga viti 1984 me “Jouve avant Jouve ou la naissance d’un poete, Klincksieck”, në 1996 boton prezanton poezinë moderne dhe bashkëkohore, ribotim në 2005 në bashkëpunim me Jean Louis Backes, po në ‘96 boton në bashkëpunim “Historia e letërsisë franceze nga Zola te Apollinaire”, ka një botim me ese mbi poezinë bashkëkohore, në 2004 boton “Le voyage immobile”, dhe në 2008 boton “Pasuria e librit të varfër”, nga shtëpia më e madhe botuese në Francë, “Gallimard”. Në ditën ndërkombëtare të librit ne sjellim këtë intervistë ekskluzive për “standard”, për të kuptuar shkrimtarin e ditëve të sotme, pse ndihet nevoja për të sjellë erë të re komunikimi në mes vendeve, e sidomos me Ballkanin.
Ju keni qenë në festivalin e teatrit mbarëkombëtar që u organizua dy muaj më parë në Suharekë, Kosovë. Krijohet një “déjà vu” me vendin kur ju ftojnë. Cili ishte impresioni i menjëhershëm kur u përmend Kosova, një vend shqiptar, shteti më i ri në botë, që organizon një festival teatri?
Kur u kam thënë miqve të mi se do të shkoj në Kosovë, të gjithë më kanë thënë kij kujdes se atje është luftë. Unë e kam ditur që lufta është kryer, dhe se duhet të afrohem pak me atë që ka ndodhur në Kosovë, për këtë kam menduar menjëherë në peizazhet që ka ky vend. Mua më duket se festivali është ajo që premton për të tejkaluar konfliktet, luftën. Është një dinamizëm që kërkon të shkojë përtej asaj. Këtë vura re edhe tek njerëzit, të cilët jetojnë me një lloj entuziazmi dhe dinamizmi shumë të madh. Në lojën e aktorëve pashë entuziazëm, kjo mendoj reflekton dhe atë çka ndodh në Shqipëri dhe Kosovë, që njerëzit duan ta lënë vendin e tyre. Unë mendoj që kultura është një përgjigje kulturore që i jep politikës.
Është një kontekst kulturor çfarë dua t’ju pyes: çfarë po ndodh edhe sot në Evropë, në përballjen politike, duke iu referuar edhe vendit tuaj, Francës? Çfarë po ndodh sipas jush, me njerëzit e artit, me kulturën? Ju jeni poet, akademik, kritik mendoj se e keni një qëndrim, një përgjigje?
Unë mendoj se Franca, Italia, është e shteruar pak nga kultura, është e lodhur pak. Shikojnë prapa çfarë ka ndodhur dhe nuk shikojnë çfarë po ndodh sot dhe për të ardhmen. Në Francë ka shumë probleme politike për momentin. Frika se çfarë po ndodh në Francë, Itali, Angli e më gjerë, më tepër janë duke u marrë me sigurimin e politikës së tyre, rrezikshmërinë e tyre personale. Duke u mbyllur, duke u siguruar, njerëzit në politikë po mbyllen, nuk po shohin më tutje, po izolohen. Nga ç’mësova në Kosovë, por edhe në Shqipëri, pashë që ju dëshironi të dilni jashtë, të hapni dyert e Ballkanit për të depërtuar në Evropë. Ne në Francë bëjmë festivalin mesdhetar, u bëjmë ftesë autorëve nga Algjeria, Maroku, Tunizia, Greqia etj., por Ballkanin asnjëherë nuk e kemi ftuar. Në këto momente kolonizimi i Francës është ngulitur në kokat tona. E mjerisht në kokat tona vendi juaj nuk njihet fort. I vetmi që njohim ne është Kadare, e vetmja gjë që presim është të hapemi, të bashkëpunojmë.
Cila është veprimtaria juaj në Francë? Thoni që keni një projekt integrues për shumë vende që nuk njihen. Duket sikur po ndodh një lëvizje, sidomos drejt vendeve të vogla, që nuk njihen...
Unë jam kryetar i Presidencës të Kongresit të Kritikëve Botërorë dhe mendoj të integroj edhe Ballkanin, pasi mungon në hartën tonë. Projekti im i dytë është që të integroj prapë Ballkanin në “librin e varfër”, që e ceka pak më parë. Për shembull, ideja ime është që një shkrimtar kosovar, i Ballkanit, të jetë i përcjellë nga një piktor po i këtij vendi. E treta, është dhe festivali i poezisë që do organizoj në Tour, në kështjellën La Luar, i cili është festivali më i madh që ndodhet në Francë, në muajin qershor. Në këtë festival janë të ftuar nga Tunizia, Maroku etj., dhe ne do të fillojmë të ftojmë vendet e Ballkanit, Kosovën, Malin e Zi dhe Shqipërinë. Flas për Malin e Zi, sepse kam qenë atje. Ka qenë eksperienca ime tepër interesante për të parë, sllovenët, serbët, kroatët.
Duke parë që keni shkuar deri në Marok dhe Tunizi, ndërkohë shumë pranë Ballkanin e shihni si pjesë të izoluar që përpiqeni ta njihni. Shumë komente, qëndrime politike ka për rajonin tonë... ju çfarë realiteti keni perceptuar deri tani?
Është e vërtetë, se në kokat tona është ngulitur një ideologji se Ballkani është luftë, si shembull kujtojmë luftën në Bosnjë, të gjitha luftërat në Sarajevë, apo masakrat e Kosovës etj. Njerëzit nuk duan të ndryshojnë mendimet ndaj thonë se atje është luftë, dhe nuk duan të njohin më tepër për këto vende. Misioni i intelektualëve dhe artistëve që vijnë nga Franca është që t’iu shpjegojë publikut dhe intelektualëve francezë që Kosova nuk është imazh që ata kanë në koka, është një shtet që reflekton dinamizmin, një dëshirë për t’u ngritur, ashtu siç ndërtohen shtëpitë. Pak a shumë të barazohemi, që të shkojmë në Evropë, siç ka bërë Evropa pas luftës, që është ngritur prej gërmadhave. Te ne, në Evropë ndihemi pak të vjetruar, të lodhur, ndërsa këtu shoh një erë rinie, të cilët duan të ngrihen, të vazhdojnë jetën. Është mendimi im subjektiv, shpresoj që edhe kjo të jetë objektive.
A besoni se të paktën në kulturë, përsëritet historia, kur në Evropën e dy shekujve më parë, romantikët të pakënaqur zbarkuan vendeve të Lindjes... Është nevojë për të shfrytëzuar kulturën e tjetrit, duke e parë si kuriozitet ekzotik, apo ndihet si domosdoshmëri ikja nga realiteti i evropianëve, si mungesë motivesh? Ku është artisti sot në Evropë, për pasojë shkrimtari, poeti?
Politikisht Evropa, sot, është shumë e frustruar. Shumë personalitete politike nuk e duan hapjen. Artistët kërkojnë hapjen, politika është e detyruar të ndjekë artistët si çdo herë. Po, ajo që më thoni përmes pyetjeve është e vërtetë.
Këtu lind pyetja tjetër, nëse sot artisti është edhe intelektual, human, apo është krejtësisht i shkëputur nga jeta politike, angazhimet historike të vendit? Cili është sot kreatori?
Duhet të bëjmë një ndarje intelektualë me artistë. Ndodh që ata të jenë bashkë, por ata janë të ndarë. Problemi në Francë, për shembull në 20 vitet e fundit, intelektualët dhe filozofët kanë tejkaluar, janë më lart se artistët, kanë përparuar prej artistëve dhe shkrimtarëve. Intelektuali e bën një analizë intelektuale, që është shumë interesante. Ndërsa krijuesi shkon përtej kësaj me intuitën e tij. Mua më duket se intelektualët vijnë pas krijuesit, sepse krijuesi shikon përpara. Unë jam për kreatorët. Jam profesor i universitetit, por lënda që jap unë nuk më mjafton që të shkoj përtej asaj. Mësimet e intelektualit nuk lejojnë ta tejkalojnë kreatorin. Kini kujdes me akademikët se ata nuk janë majë. Akademia nuk do të kisha thënë se është vdekje, por nuk lejon të shkosh përpara. Frojdi e ka bërë teorinë e pavetëdijes, por në fillim të shek XX, poetët Bodler dhe Rembo e kanë zbuluar me intuitë pavetëdijen. Intelektualët e teorizojnë, ndërsa kreatori sheh përtej politikës. Në fakt njerëzit e mëdhenj politikë dinë të jenë të rrethuar nga krijuesit.
Folëm për kreatorin dhe intelektualët ku ndahen dhe takohen, në jetët e tyre, kush prin. Si ndodhi që u bëtë poet, dramaturg - dhe të jesh i tillë në ditët e sotme në Francë, të udhëtosh nëpër vende të ndryshme, të mbledhësh eksperienca, çfarë e trondit më shumë ndjeshmërinë tuaj?
Do t’ju jap një përgjigje personale dhe intelektuale. Në moshën 17-vjeçare kam shkuar të shikoj poetin më të madh të asaj kohe, Rene Char. Jam bërë mik me të dhe ai ka pasur besim në mua. Kam filluar të shkruaj disa poezi, paralelisht, kam nisur studimet, duke u bërë shumë shpejt profesor i universitet. Aty i dhashë prioritet kritikës. Kam qenë kritik i njohur i poezisë në Francë, me vite të tëra. Pastaj jam mbyllur në këtë sistem kritik. Në atë kohë lashë anash Francën, universitetin, duke udhëtuar jashtë. Kam ndërruar zanatin, jam bërë diplomat në Australi, shumë larg. Por shkrimi më është rikthyer, duke shkruar në prozë si dhe shënime udhëtimi. Më pas kam shkuar në Afrikë, në Senegal. Në Afrikë poezia më ka shpërthyer fort: si intelektual kam ndjerë limitet, ndërsa si kreator një liri që duhej çdo herë ta tejkaloja. Sepse krijuesi shpesh fle. Mirëpo avantazhi është të jesh një krijues i vonshëm, i vonuar, që vjen pasi ke akumuluar eksperiencë. Nëse një poet shkruan në moshën 20-vjeçare dhe e lë, është një poet i fjetur. Poeti që shkruan në moshën 50-vjeçare, paradoksalisht është poet i ri. Në planin gjeneral intelektuali dhe kreatori, gjatë gjithë shekullit XIX, deri në vitet 1970, Franca ka qenë e përfaqësuar me kreatorë të mëdhenj si Emil Zola, Andre Brenton me surealizmin e tij, Kamy, Sartri, si pjesë e kreatorit, por edhe filozofit. Në vitet ’70-të filozofët dhe kreatorët janë të përndjekur. Aktualisht shkrimtarë të mëdhenj francezë nuk ka më. Ata që e prezantojnë Francën si model janë Zhak Derrida ose Bernard Henri Levy, por në gazetat franceze kur kërkojnë mendimtarë francezë për t’u shprehur për botën e sotme, menjëherë intervistojmë njerëzit e njohur, që janë mediatikë. Në këtë pikë do thosha se për momentin është një forcë mediatike që ndikon. Shpeshherë intelektuali ndihet i lënë mënjanë nga mediat, por në të kundërtën kreatori vazhdon rrugën e vet.
Ju jeni kryetar i Kongresit të Kritikës Botërore. Keni shkruar libra kritikë për shumë autorë francezë, po ashtu keni botime studimore për letërsinë. A keni mbërritur në ndonjë konstatim pse kritika sot ashtu siç konsiderohet tepër e rëndësishme, edhe injorohet? Kush është sot kritiku më i mirë?
Janë dy lloje kritikësh, njëri që shkruan dhe thellon kritikën universitare dhe tjetra është kritika mediatike. Në shoqatën time unë mbledh mbi të gjithë krijuesin, për shkak se kritiku më i madh, më i mirë, paradoksalisht është poeti. Bodleri ka shkruar: “Poeti është kritiku më i madh”. Në poezi është një kritikë fondamentale, për këtë edhe kam dëshirë t’ua japë fjalën poetëve që dinë, shpeshherë, të jenë edhe intelektualë njëkohësisht, të cilët mendojnë për krijimtarinë e tyre, të kësaj kohe. Rroftë krijuesi, krijimtaria!
Po mendoja gjithë kohës, që të dilnit në këtë shteg. Pra të flisni për poetin dhe poezinë. A është poezia arti i qytetërimit? Duhen patjetër luftëra, ngjarje tragjike, lëndë e fortë jetësore për të shkruar poezi, dhe a kanë më fuqinë rebele poetët që mund t’i shohim si prijës të “revolucioneve”, që sjellin ndryshime erërash?
Bodler ka shkruar se është tragjedia që i lind poetët, e që duhet të shkruajnë për tragjedinë dhe humanizmin. Është një zë që shkon përpara dhe e çon përpara shoqërinë, por poeti që e dua më shumë është Rene Char. Ai në gjithë artin e tij ka shkruar çfarë është poezia. Në Francë e quajmë metapoezi, poezia për poezinë. Është një shembull. Rene Char ka qenë mik me Hajdegerin, ky i fundit i është drejtuar poetit duke i thënë: “Rene Char, ti je ai që mendon përtej, më përpara se unë”. Unë jetoj me idenë se i dua pak filozofët, i dua poetët, admirimi im është krijuesi, poeti. Kjo do të thotë se shumë romancierë janë poetë në të njëjtën kohë, po ashtu dhe kineastët dhe piktorët. I dua edhe piktorët, por tek ata ana intelektuale është më pak prezente. Piktori është më i vrazhdë dhe instiktiv. Në fakt një shembull i revolucionit më të madh estetik në fillim të shekullit, erdhi nga piktorët. Një poet francez, Apolinier, ka shkruar për shembull një poezi shumë të mirë për Mirabon, një urë e famshme pariziene. Ky poet kur ka vizituar një ditë atelienë e Pikasos është shprehur se nuk ka parë piktura. Pikasos është përpjekur të shpjegojë se pikturat janë vendosur në mur, se ato janë kubiste, që nuk janë vizatime. Por, Apolinier pas kësaj situate iu drejtua: “Nuk paskam më të drejtë të shkruajë poezi me ndjenja, apo poezi shumë të thjeshta përballë jush, sikurse pikturat e juaja kubiste”. Kam menduar më përpara se Pikaso nuk është çfarëdo piktori. Ndryshimi apo turbullirat, konfuzioni që na shfaqet nga koka te këmbët, të mbështjellë në një kaos-pikërisht aty është imazhi i kohës ku jemi tani, i kohës kaotike. Në këtë arsye piktori dhe poeti janë ata që do ta shkruajnë pasqyrën e kohës, çfarë po ndodh, të cilët na udhëheqin, na rrëmbejnë në një erë të re. Krijuesi i krijon rrugën përpara, ndërsa intelektuali i përshkruan atë.
Çfarë është ky projekt “Libri i varfër”, pse quhet i tillë?
Projekti “Libri i varfër” është një nga aktivitet e mia në Francë. Kjo nuk kërkon shumë para. Për shembull blejmë letrën dhe u kërkojmë poetëve të shkruajnë shënimet e tyre. U kërkoj piktorëve që të jenë pjesëmarrës me pikturat e tyre origjinale. Në ndryshim nga librat që duhet të botohen në shtypshkronjë, ne nuk paguajmë atë dhe botuesin. Nuk paguajmë shpërndarjen dhe libraritë. Janë libra jashtë komercialitetit. Me këtë synojmë drejt mendimit që ta tërheqim librin nga qarkullimi komercial, ta nxjerrim jashtë parave, ta çlirojnë nga komericalizmi, paratë, investimet. Ka piktorë që janë shumë të shtrenjtë që marrin pjesë në këtë projekt. Është një projekt me vetëdëshirë, me vetëkontribut. Poeti apo shkrimtari shkruan një poezi të vogël, e një piktor e përcjellë me një vizatim - këtë koleksion duam ta shfaqim, apo që t’ia tregojmë botës. Ndaj kërkojmë të integrojmë, ta realizojmë me artistë dhe poetë nga gjithë bota. Në gjuhën e tyre amtare, kam menduar që poetët dhe piktorët e Kosovës dhe të Shqipërisë duhet të jenë prezent. Ashtu siç na kanë ftuar në Kosovë, të njëjtën gjë duam të bëjmë dhe ne në Francë për të bërë të mundur integrimin e Kosovës dhe Shqipërisë atje.
A shiten “librat e varfër”?
Këtë projekt e zotëron shtëpia më e madhe botuese në Francë, “Gallimard”, që i riprodhon këto libra, nuk i shet. Këtu sigurisht që bëhet fjalë për poezinë dhe poetët më të mirë. Këtu krijohet edhe një raport midis poezisë dhe prozës. Në Francë janë tre poetë, Bodler, Malarme dhe Rembo që kanë shkruar poezi dhe prozë. Bodler ka shpjeguar se poezia është një ritëm, që duhet të shpjegohet me një prozë më komplekse. Poezia në ritëm, mundet të jetë e pa pashpjegueshme dhe për këtë arsye janë në vënë në prozë. Poezia është me rregulla që e burgos poezinë, ndërsa proza është ajo që e hap e shpjegon. Në Francë thuhet që kjo është prozë speciale. Me këtë, sot të gjithë njerëzit kanë shpërthyer, që mund të kenë poezi në romane, një përzierje. Kemi si shembull Fernando Arrabal, shkrimtar spanjoll në Francë, i njohur për pjesët e tij teatrale. Arrabal shkruan në “librin e varfër”, është një poet që vetë e ilustron poezinë. Edhe poezia është në pjesë teatrale.
Në mbyllje, çfarë jeni duke shkruar aktualisht?
Kam shkruar një libër që është zemra e poezisë, kam pasur një problem kardiak në zemër, si Klinton, (qesh). Kam shkruar poezi mbi vuajtjet e mia, të sëmundjes sime. Është një gërshetim me poezinë dhe prozën. Ky është një libër që do të dalë së shpejti, ku bashkë me disa miq piktorë, vizatojnë librin dhe pastaj unë shkruaj, ose në të kundërtën. Është një libër për “Librin e varfër”, një projekt që e zotëron shtëpia më e madhe botuese në Francë, “Gallimard”.
Home item

Më të lexuarat