Loading...

Fshihem mes fjalëve

Fëmijëria në një vend të vogël të Rumanisë, në një shtëpi pa libra. Mospërputhja, censura, frika nga policia sekrete. Zbulimi i forcës së brendshme të gjuhës. Flet fituesja e çmimit “Nobel” për letërsinë, Herta Muller

E veshur me këpucë, pantallona dhe xhaketë të zezë, ku dallojnë vetëm sytë e mëdhenj jeshil, Herta Muller, edhe pse buzëqesh, duket që është shumë nervoze. “Jam në prag të një krize nervore”, thotë ajo, pasi hap portën e apartamentit të saj të madh në Berlin. Është krejtësisht e ezauruar nga javët, frenetike pas marrjes së çmimit “Nobel” për letërsinë, aq sa nuk do të dëgjojë të flitet më për të. “Shumë nga të gjitha”, nënvizon ajo, duke ecur me hapa të vegjël mbi parket. Për t’i dhënë fund një ushtrimi që nuk i pëlqen dhe i ngjall frikë, ka vendosur të japë vetëm një intervistë për shtypin ndërkombëtar. Asnjë sesion fotografik, sepse i kujtojë seancat e pyetjeve të “Securitate” kur jetonte në Rumani, por tregohet e gatshme për ndonjë shkrepje gjatë bisedës. Për më tepër, e ulur mbi një kolltuk të mbuluar me mbulesë gri, shkrimtarja me një zë paksa mbytës, thotë se takimi nuk duhet të zgjasë më shumë se gjysmë ore. “Është kundër natyrës sime. Ajo që dua është të qëndroj vetëm dhe të shkruaj. Jeta ime e brendshme është puna ime. Nuk jam në lartësinë e duhur për t’u shprehur ndryshe”, shpjegon Muller. Përreth saj, të shpërndara mbi tavolinë, kolltukë, madje edhe pas disa mobilieve, janë disa copa letre jo shumë të mëdha. Janë të gjitha fjalë në rumanisht, të cilat Herta i ka prerë nga gazeta të ndryshme dhe i ka ngjitur. E lindur në vitin 1953, në një zonë të Rumanisë ku flitej gjermanisht, Banat, Herta Muller shkruan në gjermanisht. Si shumë nga bashkëpatriotët e saj, të cilët kërkonin të arratiseshin nga diktatura e Çausheskut, ajo u largua nga Rumania për në Gjermani në vitin 1987, pasi ishte përndjekur, torturuar dhe censuruar nga regjimi që kundërshtonte. Vepra e saj e plotë, me 22 romane dhe përmbledhje poezish, mban shenjën e këtij represioni, që ashtu siç thotë ajo, e ka “lodhur dhe ezauruar”. Shumë nga librat e saj janë të çuditshëm dhe të bukur, ku përshkrimi i realitetit merr aspekte fantastikë dhe sugjestionues. Tek ajo gjen një forcë të madhe dhe një intensitet të papërshkrueshëm të gjuhës, me të cilën shpreh me saktësi gjithçka që ajo dëshiron të thotë, si në formën e shkruar dhe në atë verbale. Duket sikur forca e imazheve që “banojnë” tek ajo e përndjek dhe e çon gjithmonë drejt brishtësisë, nervozizmit, frikës. Në fund, biseda nga një gjysmë ore zgjati dy orë e gjysmë.

Zonja Herta Muller, cili ishte mendimi juaj i parë për çmimin “Nobel” në letërsi?

Nuk mendova asgjë dhe nuk thashë asgjë. Një lumturi e madhe ngjan me një dhimbje të madhe: nuk kuptohet mirë ajo që po ndodh. Në Fondacionin Nobel më qortuan që nuk fola asnjë fjalë. Sigurisht që jam e lumtur, por nuk jam tip që bërtas nga gëzimi. Por, mbi të gjitha, nuk dua që ky çmim të më ndryshojë. Për të mos u “rrëzuar”, përpiqesha t’u jepja edhe ngjarjeve ekstreme një shenjë normaliteti. Duhej të mbaje një qëndrim të tillë, për të mos u rrëzuar. Papritur pata instinktin t’i klasifikoja gjërat në kokën time me shumë saktësi, madje edhe rrezikun që përfaqëson kjo që po ndodh në jetën time. E di çfarë vendi duhet t’i jap: një vend afër meje. Nuk isha unë ajo që pata sukses, ishin librat e mi. Ishin ata që fituan.

Në çfarë lloj familjeje jeni rritur? A zinin librat ndonjë vend të rëndësishëm?

Në shtëpinë time nuk kishte libra. Babai më vdiq kur isha shumë e vogël, ndërsa ime më punonte gjithë ditën në fusha. Banat është një rrafshnaltë, një rajon i rrethuar nga fshatra bujqësorë. Vetëm njëri prej xhaxhallarëve të mi kishte një bibliotekë dhe ishte nazist. Biblioteka e tij, padyshim që duhej të përmbante shumë libra nazistë. Me vdekjen e tij, në “fushën e nderit”, në 1945-n, kur erdhën sovjetikët, gjyshja ime më frikësoi pa masë. Rusët kishin përgatitur çdo lloj egërsie dhe tmerri në fshat. E frikësuar se nuk do të arrija të dalloja dot se cilët ishin librat komprometues, i dogja të gjithë në sobën me dru. Na mjaftuan për t’u ngrohur dy ditë. Frika ishte e madhe.

Para se të fillonit të publikonit, ju i keni bërë rezistencë policisë rumune, “Securitate”, që kërkonte informacion për “Aktionsgruppe Banat”, një grup intelektualësh afër të cilit ishit edhe ju. Për këtë ju dëbuan nga fabrika ku punonit si përkthyese. Të shkruarit ka qenë që nga fillimi një formë rezistence?

Në lice, para moshës së adoleshencës, shkruaja poezi për të rinj. Pastaj i thashë vetes: mjaft, të gjithë mund t’i shkruajnë këto që shkruaj unë. Kështu, hoqa dorë. Nisa sërish shumë kohë më vonë. Ndërkaq isha bërë një lloj shoqëruese e pjesëtarëve të “Aktionsgruppe”. E dija që me to mund të isha ajo që isha vërtet. Gjithçka që nga jeta më dukej thelbësore, gjithçka që doja të isha, ma kishin ndaluar. Po ashtu, gjithçka që shteti më jepte, e përçmoja. Ishte një sistem absurd, kur gjithçka funksiononte së prapthi. Ajo çka thatë nuk mund të vetëpërcaktohet si disidente. Është regjimi që të përcakton si të tillë, pastaj bëhesh.

Në cilën moshë filluat të shkruani vërtet dhe me çfarë shtyse?

Përveç poezive të rinisë, nuk kam dashur kurrë të shkruaj. Nëse e bëra, kjo ndodhi sepse një ditë më dëbuan nga fabrika ku punoja. Ishte një lloj arratisjeje, një mënyrë për t’u siguruar për ekzistencën time, diçka që unë ende nuk e konceptoja si letërsi të mirëfilltë. Nisa të flakja shumë gjëra dhe i thashë vetes se, nëse i jepja një formë këtyre netëve, kjo do të ishte prova që unë reflektoja. Miqtë më dhanë kurajë, kështu që rezultati i gjithë kësaj gjendet tej “Bassure”, libri im i parë, që kishte si temë fshatin Banat, nga i cili kam origjinën dhe internimin e tij. E shihja atë ambient si diçka të mbyllur, ku asgjë nuk ndryshonte, por rrinte vetëm në vend.

Menjëherë pas librit tuaj të parë, ju u goditët nga censura. Çfarë ju dha forcë për të vazhduar?

Kur libri u publikua, më thanë se po pështyja në pjatën ku haja. Shekull pas shekulli, e vetmja literaturë e pranuar nga ai komunitet ishte një prozë patriotike që lidhej me tokën. Një vështrim kritik për origjinën ishte i papranueshëm. Kur kthehesha në fshat për të takuar nënën, rrugës më pështynin. Me nënën time askush nuk donte të punonte më në fushë. Berberi nuk donte më t’i rruante mjekrën gjyshit tim. Nuk vazhdova të shkruaj se isha një grua e fortë. Thjesht kisha zbuluar se të shkruaja më jepte një formë vazhdimësie të brendshme, që forconte ndërgjegjen time.

Pikërisht se nuk isha e fortë, shkruaja. Mendoj se të shkruash është një çengel ku mund të “varësh” ditët e tua, edhe pse e di se kjo nuk ndryshon në asnjë mënyrë ngjarjet reale të jetës. Por ka edhe libra që e lejojnë këtë, si ata të Paul Celan, Thomas Bernhard, apo të Peter Handke, para se të bëheshin të padurueshëm politikisht. Doja të jetoja dhe këtë ta bëja në mënyrë të tillë që të isha mikeshë e tyre, edhe pse kishin vdekur dhe nuk i kisha takuar kurrë. Kjo më ka ndihmuar. Bazohesha te fakti se isha dakord me atë që shkruaja. Mendërisht i pyesja: si është, e mirë?

Librat tuaj përshkruajnë, në mënyrë pak a shumë simbolike, diktaturën, mbylljen dhe ngujimin, karakteristikat e regjimeve totalitare. Një nga aspektet më impresionuese është forca e pritjes.

Gjithmonë presim diçka në jetë. Kur jeta na ecën mirë, nuk i vëmë re, por kur bëhet e paqëndrueshme dihet me saktësi ajo çka presim. Në një diktaturë, pritet vdekja e diktatorit çdo ditë. Është një fenomen kolektiv, ku përfshihen edhe zërat e përditshëm për sëmundjen e diktatorit.

Personazhet tuaj ndiejnë frikën, që është e dukshme dhe mbush ajrin që ata thithin.

Frika ishte e pranishme kudo. Kur kërcënohemi me vdekje ose kur dikush futet në shtëpi kur ne kemi dalë, bindemi se nuk jemi në gjendje të mbrojmë veten. Nuk ka më një jetë private, intimitet. Përpiqesha të bindja veten se ishte normaliteti, po në të vërtetë ishte diçka që të shkatërronte: e duron për njëfarë kohe, pastaj shkatërrohesh. Gjëja më e tmerrshme është ndjenja e të qenit i pafuqishëm. Dashuria, miqësia, ngrohtësia në ato kushte nuk shërbejnë për asgjë. Kur je i shkatërruar moralisht është e vështirë të mbash në rregull raportet më të tjerët.

Në librin tuaj të fundit, “Atemschaukel”, ju niseni nga historia e Oskar Pastiorit, një miku juaj poet i internuar në kampet e punës së detyrueshme në Ukrainë, i cili ju ka treguar historinë e tij të gjatë. Ju përdorni objektet për të përshkruar përvojën e kampeve të përqendrimit. Përse kjo zgjedhje?

Objektet janë shumë të rëndësishme. Në çdo rast, janë kur nuk ke asgjë, kur shëtit nëpër botë vetëm me një valixhe të vogël. Në një kamp ku gjithçka është e kontrolluar, nuk je më një person, por vetëm një numër. Sa më pak gjëra të kesh, aq më shumë mbërthehesh pas objekteve. Madje edhe puna bëhet një objekt, materialet që punohen, si gurët apo qymyri. Gjatë pushtimit nazist, hebrenjtë duhet të largoheshin, duke lënë pas gjithçka që kishin. Duhet imagjinuar çka do të thotë të hidhesh në mes të botës pa asnjë mbrojtje. Objektet që na mbrojnë e bëjnë jetën tonë më të mirë. Ndërkaq kanë edhe karakteristikën e veçantë që jetojnë përgjithmonë. Mendoni për malet me syze apo këpucë që kanë ardhur nga Aushvici. Një gotë mund të jetojë shumë gjatë nëse askush nuk e thyen. Është një pjesë e përjetësisë. Në fakt, kjo të ngjall pak frikë. Ndonjëherë jam e kënaqur kur një objekt thyet: është mirë të ketë pak konkurrencë në jetë.

Prania e natyrës është konstante në librat tuaj, madje edhe tek ata ku ngjarja zhvillohet në qytet. Cila është rëndësia e natyrës për ju? Qielli, në veçanti, është një element i jashtëzakonshëm.

Jam rritur në një vend të vogël dhe isha vajzë e vetme. Gjendesha shpeshherë e vetme, e zhytur në peizazhe, në fusha duke parë lopët. Atëherë nuk kisha fjalë për t’u shprehur, por peizazhi më dukej kërcënues. I thoja vetes: do të na hajë. Na ushqen, por aty kam parë edhe njerëz të vdisnin. Ne e “hamë” peizazhin dhe një ditë është ai që na shkatërron. Nën tokë bëhemi bimë. Është një lloj vazhdimësie. Në katekizëm na thonin: “Zoti është gjithandej. Në fakt, ka qenë diktatori i parë. Shihte gjithçka që njerëzit bënin. Gjithçka ishte mëkat. Nuk kam qenë kurrë e zonja. Në natyrë, lart meje ishte qielli nga ku Zoti më shihte. Isha vetëm me lopët e mia, mund të zhvishesha dhe lahesha në lumë, por nuk e bëra kurrë, sepse Zoti do të më shihte lakuriq. Ishte një mëkat. Për mua natyra është treguesi më i mirë i jetës sonë të shkurtër: burimet natyrore rikthehen të gjitha vit pas viti me sezone, por mishi ynë nuk kthehet më. Trupi na është dhënë hua për një periudhë të shkurtër kohore, pastaj Zoti kërkon ta marrë sërish.

Vdekja është gjithmonë e pranishme në librat tuaj?

Vdekja më ka frikësuar gjithmonë. Kur isha e vogël pyesja: tani do të vdes? Më ndodhte në çdo moment. Vdekja mund të më “kapte” në çdo moment.

Ju ishit shumë larg realitetit. Zgjedhja e poezisë, e fantazisë dhe e fantastikes është një mënyrë për t’iu afruar realitetit?

Nuk e di çfarë është e vërteta. Ose më mirë e di që është në jetën e përditshme: të dish nëse një person të gënjen apo të thotë të vërtetën. Urrej gënjeshtrën, tradhtinë dhe mashtrimin, d.m.th gjithçka që është e kundërta e së vërtetës. Në letërsi, e vërteta ndërtohet duke u nisur nga shumë pjesë, është një gënjeshtër që na udhëheq në rrugën e saj. Kur shkruan, zbulohen gjëra që qenia jonë nuk i njeh ende. E gjitha kjo bëhet një e vërtetë, sepse të shkruarit u përgjigjet ligjeve artificiale. Jeta e përqesh të shkruarin. Nuk duhet të jetosh për të shkruar. Është një pantonimë: ndërtohet realiteti ku zbulohen gjëra të papritura. Paradoksi qëndron se është pikërisht e vërteta e shtirjes ajo që i korrespondon më mirë së vërtetës. Është diçka e çuditshme, por e bukur. Kjo e bën të shkruarit diçka të bukur. Unë nuk kam besim te gjuha. Me gjuhën mund të bësh atë që do. Këtë e kemi jetuar gjatë diktaturës: ishte mënyra më e mirë për të mashtruar botën. Kur hesht, është më pak e lehtë të gënjesh. Ndonjëherë, heshtja ngjall më shumë dyshime se gënjeshtra.

Pesha e fjalëve dhe prania e gjuhës zyrtare të regjimit shfaqen shpesh në librat tuaj. Veprat i keni shkruar si në rumanisht ashtu edhe në gjermanisht.

Gjuha e regjimit më shkaktonte pakënaqësi të thellë. Ndoshta që nga ato fjalimet mbi mirëqenien dhe progresin e njerëzve që i shihnim të shkatërroheshin çdo ditë. Ndieja një zemërim të thellë duke lexuar librin e Victor Klemperer, “Gjuha e Rajhut të Tretë”, kuptova se diktaturat bëjnë gjithmonë të njëjtën gjë, nuk ka asnjë fjalë të përdorur prej tyre, që të mos jetë qetësuese. Kudo ekzistonte dëshira për të mashtruar. Kështu kërkohej të shmangej që kjo lloj gjuhe të depërtonte tek ne.

Në libra flisni edhe për largimin nga Rumania? Si u përshtatët në Gjermaninë Perëndimore të vitit 1987? A ka pasur jehonë në punën tuaj kjo?

E rëndësishme ishte fakti se isha gjallë. Nuk kisha frikë se do më vrisnin, edhe pse merrja kërcënime me vdekje nga “Securitate”. I thashë vetes se jam larg, jam nisur dhe kjo ndryshoi edhe mënyrën time të të shkruarit. Në Rumani ekzistonte frika nga arrestimet, ndaj duhej mbajtur e fshehur gjithçka. Këtu nuk ishte më e nevojshme. Nuk është vetëm largësia që ndryshon gjërat, por edhe koha: të gjitha gjërat e jetuara ndryshojnë kur plakesh. I sheh në një mënyrë ndryshe. Gjithçka që kishte rëndësi në jetë humbet peshë. Disa gjëra të mëdha ridimensionohen dhe zëvendësohen në mënyrë të ndryshme. Do të kishte qenë e njëjta gjë nëse do të kisha ndenjur në Rumani.

Ka një mënyrë për t’u ndjerë në paqe me të kaluarën. Me kujtimet? Ndoshta të shkruarit?

Nuk kam nevojë për paqe të brendshme. Nuk e di fare se çfarë është. Asnjë nuk e ka, sepse të gjithë kemi ndjenja që ndryshojnë. Pastaj nuk jam në konflikt me veten. Burimi i problemeve të mia vinte nga jashtë.

Është një histori dashurie e përfunduar keq ajo mes jush dhe Rumanisë?

Nuk ka qenë një histori dashurie. Atje më shkatërruan. Nëse do të kisha qëndruar, nëse do të kisha parë se edhe pas rënies së Murit të Berlinit asgjë nuk do të ndryshonte, do të isha çmendur. Kur erdha në Gjermani, qeshja dhe qaja në të njëjtën kohë. Isha në prag të një krize nervore. Të një rrëzimi. Nuk e them zakonisht, por jam shkatërruar këtë e di.
Home item

Më të lexuarat